Ngữ pháp tiếng Pháp hoạt động như thế nào với người mới bắt đầu?

Nếu bạn mới học tiếng Pháp, bạn không cần làm chủ cả hệ thống ngay một lúc. Hãy học cách giống ngữ pháp và sự hòa hợp giữ cho câu văn gắn kết với nhau, rồi luyện một mẫu động từ trong những câu hoàn chỉnh mà bạn thật sự có thể dùng được. Nền tảng đó khiến mọi thứ theo sau — trật tự đại từ tân ngữ, cách chọn giữa passé composé và imparfait, và cuối cùng là thức giả định — trở thành phần mở rộng của những gì bạn đã biết, thay vì một đống quy tắc rời rạc phải học thuộc riêng lẻ.

Tất nhiên giống ngữ pháp nghe có vẻ tùy tiện lúc đầu — chẳng có lý do gì để một cái bàn (une table) là giống cái còn một quyển sách (un livre) là giống đực, và không khóa học nào cho người mới chuẩn bị sẵn cho bạn việc phải theo dõi điều này với từng danh từ học được ngay từ ngày đầu tiên. Khác với việc chia động từ — nơi một quy tắc thật sự giải thích được khuôn mẫu — giống của danh từ, với phần lớn vật vô tri, chỉ đơn giản là một sự thật về từ đó, thừa hưởng từ các đuôi cách trong tiếng Latinh vốn đã hết ý nghĩa từ nhiều thế kỷ trước. Đây là một kiểu ghi nhớ khác hẳn với việc luyện chia động từ, và việc vẫn nhầm giống của danh từ đến tận trình độ trung cấp tiếng Pháp là hoàn toàn bình thường — ngay cả người học ngoại ngữ trình độ cao đôi khi vẫn nhầm suốt đời.

Đây là điều đáng để ngẫm: người nói tiếng Pháp lưu loát không tra một bảng tra cứu trong đầu trước mỗi cụm danh từ. Họ cảm nhận đó là la table và le livre giống hệt cách một người Việt cảm ngay lập tức phải nói "con mèo" chứ không phải "cái mèo", hay "cái bàn" chứ không phải "con bàn" — tức thì, không cần suy luận. Sự lưu loát đó đến từ việc gặp từng danh từ cùng mạo từ của nó hàng trăm lần cho tới khi cặp đôi ấy dính chặt vào nhau, chứ không đến từ bất kỳ quy tắc nào, vì với đại đa số danh từ cụ thể, thật sự không có quy tắc nào để suy ra cả. Hướng dẫn này cung cấp cho bạn những mẫu hình thật sự tồn tại — các đuôi từ dự đoán đúng giống phần lớn thời gian, các bảng chia động từ, trật tự đại từ, các tác nhân kích hoạt thức giả định — với đầy đủ chi tiết trung thực, vì chính bộ khung đó là nền để lượng tiếp xúc sau này xây nên phản xạ thật sự.

Một điều nữa trước khi bắt đầu: hướng dẫn này không giả vờ rằng tiếng Pháp là một thứ ngữ pháp đồng nhất, được nói giống hệt nhau ở mọi nơi. Một con số được nói là quatre-vingt-dix ở Paris lại là nonante ở Brussels và Geneva, déjeuner nghĩa là "bữa trưa" ở Pháp nhưng là "bữa sáng" ở Québec, còn chuẩn mực trang trọng quanh tu và vous thay đổi theo quốc gia và thế hệ. Ở đâu ngữ pháp thật sự phân tách theo vùng, hướng dẫn này sẽ nói rõ, thay vì âm thầm chọn một biến thể rồi trình bày như thể đó là toàn bộ ngôn ngữ.

Âm thanh và chính tả

Phát âm tiếng Pháp hoạt động như thế nào?

So với chính tả tiếng Anh — nơi "though", "through" và "cough" dùng chung chữ cái nhưng chẳng liên quan gì đến cách phát âm — chính tả tiếng Pháp thực sự dễ thở hơn, nhưng chỉ theo một chiều: một khi học được quy tắc, bạn có thể đọc to gần như bất kỳ từ tiếng Pháp nào đúng ngay từ lần đầu, vì chính tả dự đoán cách phát âm rất đáng tin cậy. Vấn đề là chiều ngược lại không đúng như vậy. Từ âm thanh suy ra chính tả lại khó đoán — riêng âm /o/ có thể được viết là o, ô, au hoặc eau, và bạn không thể đoán chắc một từ mới dùng cách viết nào chỉ bằng cách nghe nó. Thêm vào đó, một số âm — nguyên âm mũi, âm r ở lưỡi gà, âm u tròn môi phía trước lưỡi — hoàn toàn không có tương đương trong tiếng Việt lẫn tiếng Anh, và cần luyện tập thật sự mới phát âm được, chứ không chỉ để nhận ra.

Kho nguyên âm

Tiếng Pháp có nhiều nguyên âm riêng biệt hơn nếu tính gộp cả nguyên âm mũi, nhưng tiếng Việt vốn đã có một kho nguyên âm khá phong phú (a, ă, â, e, ê, i, o, ô, ơ, u, ư), nên tai người Việt không hề lạ với việc phân biệt nhiều nguyên âm gần nhau — điều tiếng Anh không có sẵn. Vấn đề là hai kho nguyên âm được tổ chức khác nhau, và một số nguyên âm tiếng Pháp không tồn tại trong tiếng Việt dưới bất kỳ hình thức nào.

Thói quen làm người học vấp nhiều nhất, giống hệt người học tiếng Tây Ban Nha, là thêm một âm lướt kiểu tiếng Anh vào cuối nguyên âm — biến o thành "oh-oo" hay é thành "ay-ee". Nguyên âm tiếng Pháp giữ nguyên và dừng gọn, không trôi sang một âm thứ hai. Điều này dễ nói nhưng cần nhiều tuần nghe và bắt chước có chủ đích mới thật sự luyện lại được.

Nguyên âm mũi: một phạm trù hoàn toàn mới, không có tương đương trong tiếng Việt lẫn tiếng Anh

Khi một nguyên âm đứng trước n hoặc m ở cuối âm tiết — và không có nguyên âm khác theo sau, cũng không phải n/m kép — tiếng Pháp biến nguyên âm đó thành nguyên âm mũi và bỏ hẳn âm phụ âm. Đây là một thói quen cấu âm thật sự mới, kể cả với người Việt: hơi thoát ra qua mũi trong suốt nguyên âm, và hoàn toàn không có âm "n" hay "m" riêng biệt nào theo sau cả. Tiếng Việt tuy có các âm cuối -n, -m, -ng, -nh, nhưng đó là những phụ âm cuối được phát âm trọn vẹn chứ không phải nguyên âm được mũi hóa rồi nuốt mất phụ âm — nên đây vẫn là một cơ chế mới cần luyện riêng.

Hàng cuối mang một biến đổi âm thanh có thật, được ghi nhận rõ ràng và đang diễn ra: nhiều người nói ở Pháp ngày nay, nhất là giới trẻ ở Paris và vùng lân cận, không còn phân biệt un với in nữa — cả hai đều phát âm thành /ɛ̃/, nên un và in (hay brin và brun) trở thành từ đồng âm. Sự phân biệt được giữ tốt hơn ở miền nam nước Pháp, ở Bỉ và trong nhóm người nói lớn tuổi. Không cách phát âm nào là "sai" cả; nếu tài liệu nghe của bạn vẫn giữ chúng tách biệt còn cách nói của chính bạn thì không, đó chỉ là phản ánh bình thường của việc bạn đang học theo biến thể tiếng Pháp nào.

Điều quan trọng cần nhớ: an và on KHÔNG mũi hóa khi n/m có nguyên âm khác theo sau hoặc bị lặp đôi: ami (bạn) có âm a thường, không mũi hóa, vì m có i theo sau; bonne (tốt, giống cái) có âm o thường, không mũi hóa, vì n bị lặp đôi. Đây chính xác là lý do vì sao nhiều cặp tính từ giống đực/giống cái nghe thật sự khác nhau, chứ không chỉ viết khác nhau: bon /bɔ̃/ so với bonne /bɔn/.

Phụ âm cuối câm, và các ngoại lệ CaReFuL

Quy tắc mặc định — và cũng là điều chỉnh lớn nhất cho phản xạ của người học — là phần lớn phụ âm cuối trong tiếng Pháp đều câm: petit (nhỏ) được phát âm không có t cuối, grand (to) không có d cuối, nez (mũi) không có z cuối. Đây là điều ngược hẳn với tiếng Việt lẫn tiếng Anh, hai ngôn ngữ về cơ bản đều phát âm mọi phụ âm cuối được viết ra.

Ngoại lệ kinh điển được ghi nhớ bằng mẹo CaReFuL: các chữ cái C, R, F và L thường vẫn được phát âm ngay cả khi đứng ở cuối từ.

Ngoại lệ trong lòng ngoại lệ này đáng được nói riêng, vì nó cực kỳ thường gặp: mọi động từ nguyên mẫu nhóm -er có quy tắc — parler (nói), manger (ăn), nhóm động từ lớn nhất trong ngôn ngữ này — đều kết thúc bằng một r câm, phá vỡ CaReFuL ngay ở đuôi động từ phổ biến nhất. CaReFuL là một điểm khởi đầu thật sự hữu ích, không phải một định luật tuyệt đối; hãy xem nó như "kiểm tra bốn chữ cái này trước", chứ không phải "bốn chữ cái này luôn luôn được phát âm". (Và nhân tiện: chef trong bảng trên chính là gốc của từ "sếp" quen thuộc trong tiếng Việt — một trong nhiều từ vay mượn tiếng Pháp đã đi vào tiếng Việt, dù cách phát âm nay đã hoàn toàn Việt hóa.)

Số đếm có thêm một nếp gấp riêng: six (sáu) và dix (mười) được phát âm với âm /s/ cuối khi đứng một mình hoặc trước một khoảng ngừng, mất âm phụ âm đó trước một từ bắt đầu bằng phụ âm (six livres, sáu quyển sách, không có /s/), và phát âm thành /z/ qua liaison trước một từ bắt đầu bằng nguyên âm (six enfants, sáu đứa trẻ, với âm nối /z/) — cùng một từ nhưng ba âm cuối khác nhau, chỉ tùy vào từ theo sau.

Các dấu: é, è, ê, ë và công dụng của chúng

Tiếng Việt cũng dùng dấu, nhưng với một công việc khác hẳn: dấu tiếng Việt (sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng) đánh dấu thanh điệu của âm tiết. Tiếng Pháp không có thanh điệu — nên dấu tiếng Pháp làm một việc hoàn toàn khác: chúng đánh dấu chất lượng nguyên âm, và đôi khi là dấu vết của một chữ cái từng tồn tại trong lịch sử của từ đó nhưng nay đã câm. Vì vậy, dù bạn đã quen với việc thêm dấu vào chữ cái trong tiếng Việt, hãy gạt bỏ phản xạ đọc dấu Pháp như một thanh điệu — chúng chỉ đổi chất lượng nguyên âm mà thôi.

Điều thú vị: hai trong số các dấu này mang đúng cái tên mà tiếng Việt cũng dùng cho dấu thanh của mình — accent aigu chính là "dấu sắc", accent grave chính là "dấu huyền" — dù công việc chúng làm trong tiếng Pháp (chỉ chất lượng nguyên âm) khác hẳn công việc chúng làm trong tiếng Việt (chỉ thanh điệu). Đây là một sự trùng hợp có thật về mặt lịch sử: chữ Quốc ngữ và chính tả tiếng Pháp đều được xây trên cùng một truyền thống ghi âm bằng bảng chữ cái La-tinh của các nhà truyền giáo. (Và café ở bảng trên chính là từ gốc của "cà phê" trong tiếng Việt.) Mẫu "mất chữ s" của dấu mũ là một mẹo đọc thật sự hữu ích một khi bạn để ý thấy nó, vì nó thường giúp bạn đoán ra một từ tiếng Anh cùng gốc: hôpital → hospital (bệnh viện), forêt → forest (rừng), île → isle (đảo), coûter → cost (có giá), hâte → haste (vội vàng). Chữ s từng được phát âm trong tiếng Pháp cổ và biến mất khỏi lời nói từ nhiều thế kỷ trước, nhưng chính tả tiếng Pháp giữ lại một dấu vết của nó dưới dạng dấu mũ thay vì xóa hẳn.

E muet: âm e câm

Chữ e không dấu ở cuối từ, trong tiếng Pháp chuẩn khi nói, gần như luôn luôn câm: une, table, il aime đều kết thúc bằng một chữ e được viết ra nhưng không được phát âm. Nhưng "câm" không có nghĩa là "không quan trọng" — chữ e cuối đó vẫn quyết định phụ âm ngay trước nó có được phát âm hay không, và đây chính xác là lý do vì sao nhiều cặp tính từ và danh từ giống đực/giống cái nghe khác nhau dù bản thân chữ e không bao giờ được nghe thấy: petit (nhỏ, giống đực) được phát âm /pəti/, với t cuối câm, còn petite (nhỏ, giống cái) được phát âm /pətit/, với t nay được phát âm vì chữ -e theo sau, dù tự nó câm, không còn là "cuối từ" xét theo góc độ của phụ âm đó nữa.

Công việc thứ hai, khác hẳn, của e muet xuất hiện ngay bên trong từ, ở một nhóm ngắn các từ một âm tiết cực kỳ thông dụng: je, ne, de, le, ce, que, se, me, te. Trong lời nói nhanh hoặc suồng sã, các nguyên âm này thường bị lược bỏ, miễn là việc đó không chồng chất thành một chuỗi phụ âm không thể phát âm được — một mẫu mà các nhà ngôn ngữ học gọi là "luật ba phụ âm". Je ne sais pas (tôi không biết) trong lời nói suồng sã thường rút gọn thành gần giống j'sais pas. Việc lược bỏ này là một đặc điểm tự nhiên của tiếng Pháp khi nói, không phải sự cẩu thả, dù nó thường được tránh trong ngữ vực cẩn trọng hoặc trang trọng.

Âm r tiếng Pháp

Âm r tiếng Pháp là một âm lưỡi gà, được tạo ra bằng phần gốc lưỡi ở gần lưỡi gà, tít sâu trong cổ họng — hoàn toàn không giống âm r đầu lưỡi của tiếng Anh, và cũng khác âm r của tiếng Việt (dù âm r tiếng Việt vốn đã thay đổi nhiều theo vùng miền — uốn lưỡi ở một số nơi, đọc gần như "z" ở miền Bắc — không biến thể nào trong số đó là âm lưỡi gà cả). Đây thật sự là một trong những âm khó nhất đối với người học tiếng Pháp. Tùy người nói và tốc độ, nó có thể là một âm xát nhẹ hoặc một âm rung lưỡi gà êm, nhưng không bao giờ liên quan đến việc đầu lưỡi cong lên hay chạm vào vòm miệng như âm r tiếng Việt hay tiếng Anh. Cách tiếp cận thường gặp: bắt đầu từ cảm giác súc miệng, hoặc từ âm xát sau họng trong âm ch tiếng Đức (như trong "Bach"), rồi làm mềm dần âm đó. Đây là một âm mà nhiều người học không thể phát âm gọn gàng suốt nhiều tháng, và sự chậm trễ đó không nói lên điều gì về năng khiếu ngôn ngữ nói chung của bạn — đây chỉ đơn giản là một sự phối hợp cơ chưa từng quen thuộc.

Liaison, enchaînement và elision

Ba thuật ngữ này mô tả ba cách khác nhau mà tiếng Pháp làm mượt ranh giới giữa các từ, và các khóa học thường gộp chúng lại dù chúng hoạt động khác nhau và đáng để phân biệt rõ.

Liaison là việc phát âm một phụ âm cuối vốn thường câm, chỉ vì từ tiếp theo bắt đầu bằng một âm nguyên âm. Nó có ba phạm trù ngữ pháp, và phạm trù nào áp dụng không phải là lựa chọn phong cách tùy ý — nó được quyết định bởi chính các từ liên quan.

Đây thật sự là một trong những phần khó hơn của tiếng Pháp, vì làm đúng đòi hỏi biết quan hệ ngữ pháp giữa hai từ, không chỉ chính tả của chúng — cùng một chữ -s cuối phải nối trong les amis lại không bao giờ được nối trong ngữ cảnh mà quy tắc cấm. Dùng liaison quá nhiều (thêm vào chỗ bị cấm) và dùng quá ít (bỏ qua một liaison bắt buộc) đều là dấu hiệu thường gặp, dễ nhận ra của giọng không bản ngữ, và ngay cả người bản ngữ cũng khác nhau về số liaison tùy chọn họ dùng, tùy mức độ trang trọng của hoàn cảnh.

Enchaînement là một hiện tượng liên quan nhưng khác biệt: đó là việc nối trơn tru một từ vốn đã kết thúc bằng một phụ âm được phát âm bình thường sang một từ bắt đầu bằng nguyên âm theo sau, không xuất hiện âm mới nào cả — chỉ là chia lại âm tiết. Elle arrive (cô ấy đến) nối sao cho âm l của elle trượt sang đầu arrive, gần giống "e-la-rive", dù chữ l cuối của elle chưa bao giờ câm ngay từ đầu. Liaison thêm vào một âm vốn dĩ không tồn tại; enchaînement chỉ đơn giản là di chuyển một âm vốn đã có sẵn.

Elision lại khác nữa: một số từ ngắn, thông dụng bỏ nguyên âm cuối của chính mình và thay bằng dấu lược khi từ tiếp theo bắt đầu bằng nguyên âm hoặc một h câm, để tránh hai âm nguyên âm va vào nhau. Đây là hiện tượng xảy ra cả khi viết, không chỉ khi nói, và không bao giờ là tùy chọn.

• le/la → l': l'ami (người bạn), l'école (trường học)
• je → j': j'aime (tôi thích)
• ne → n': elle n'aime pas (cô ấy không thích)
• de → d': pas d'argent (không có tiền)
• que → qu': qu'il vienne (rằng anh ấy đến)
• si → s' (chỉ trước il/ils): s'il vous plaît (làm ơn, nghĩa đen là "nếu điều đó làm hài lòng bạn")
• me, te, se, ce → m', t', s', c': c'est vrai (đúng vậy), je m'appelle (tôi tên là, nghĩa đen là "tôi tự gọi mình")

Cả liaison lẫn elision đều phụ thuộc vào một sự phân biệt vô hình khi viết nhưng thiết yếu khi dùng: một từ bắt đầu bằng h có phải là h muet (h câm, hoạt động như một nguyên âm và cho phép cả elision lẫn liaison: l'homme, les_hommes) hay là h aspiré (h bật hơi, vẫn câm về mặt âm thanh nhưng về ngữ pháp hoạt động như một phụ âm và chặn cả hai hiện tượng trên: le héros, không bao giờ là l'héros; les / héros, không liaison). Không có cách nào đoán được một từ bắt đầu bằng h thuộc loại nào chỉ từ cách viết — phải học theo từng từ, thường bằng cách để ý xem từ điển có đánh dấu hay không, hoặc đơn giản là để ý xem người bản ngữ có elision từ đó hay không.

Vì sao từ chính tả suy ra âm thì đáng tin, nhưng từ âm suy ra chính tả thì không

Một khi học được các quy tắc trên, bạn có thể đọc to một từ tiếng Pháp mới với sự tự tin thật sự — chính tả cho bạn biết âm thanh một cách đáng tin cậy. Kỹ năng ngược lại, viết đúng chính tả một từ bạn chỉ mới nghe, khó hơn nhiều, vì tiếng Pháp thường xuyên dùng nhiều cách viết khác nhau cho cùng một âm.

Sự bất đối xứng này đáng được biết rõ, vì nó giải thích một sự khó chịu cụ thể, thường gặp: bạn có thể trở thành một người đọc tiếng Pháp tự tin, chính xác từ rất sớm, trước khi trở thành một người viết chính tả tiếng Pháp tự tin, chính xác — hai kỹ năng này thật sự tách rời nhau trong tiếng Pháp theo cách mà chúng không tách rời rõ rệt như vậy trong tiếng Việt, nơi cả hai chiều gần như đáng tin cậy như nhau.

Trọng âm rơi vào cụm từ, không phải từng từ

Tiếng Anh đánh dấu trọng âm ở cấp độ từng từ — mỗi từ tiếng Anh có một âm tiết được đọc to và dài hơn các âm tiết khác, và đọc sai trọng âm đó (chẳng hạn "PHO-to-graph" so với "pho-TOG-ra-phy") nghe sai ngay cả khi đọc từ đó một mình. Tiếng Pháp không hoạt động theo cách này: từng từ tiếng Pháp riêng lẻ không mang trọng âm từ vựng cố định nào cả. Thay vào đó, trọng âm và ngữ điệu áp dụng cho cả một cụm nhịp điệu (groupe rythmique) — cả một chuỗi từ được nói như một nhóm hơi thở — và chính âm tiết cuối cùng của cả cụm đó mới được kéo dài nhẹ và lên cao độ, chứ không phải một âm tiết cố định nào bên trong một từ đơn lẻ. Đây có thể là một điểm tựa quen thuộc hơn bạn tưởng: tiếng Việt là ngôn ngữ thanh điệu, mỗi âm tiết mang một thanh riêng, và tiếng Việt cũng không có khái niệm "trọng âm từ" theo kiểu tiếng Anh — nên việc buông bỏ thói quen đi tìm "âm tiết được nhấn" trong một từ có khi còn dễ hơn với người Việt so với người nói tiếng Anh.

Đây là lý do vì sao tiếng Pháp có thể nghe "phẳng" hay "đều đều" với tai người quen tiếng Anh lúc đầu, và cũng là lý do vì sao người Pháp học tiếng Anh thường nhấn đều đều gần như mọi âm tiết: hai ngôn ngữ này tổ chức nhịp điệu quanh những đơn vị hoàn toàn khác nhau. Về mặt thực hành, điều này có nghĩa là bạn không nên đi tìm "âm tiết được nhấn" của một từ tiếng Pháp theo cách bạn làm với một từ tiếng Anh — từ tiếng Pháp không tự nó có một âm tiết như vậy một cách đáng tin cậy; thay vào đó, hãy lắng nghe xem cả một cụm lời nói lên cao độ và kéo dài ở đâu tại điểm cuối của nó.

Danh từ và giống ngữ pháp

Giống của danh từ tiếng Pháp hoạt động thế nào, và làm sao đoán được?

Đây là hệ thống làm thay đổi bản năng dựng câu của bạn nhiều nhất, vì tiếng Việt (cũng như tiếng Anh) không có gì tương tự: mọi danh từ tiếng Pháp đều là giống đực hoặc giống cái, bất kể sự vật được gọi tên có giới tính thật hay không, và giống đó lan tỏa ra mạo từ, ra mọi tính từ mô tả danh từ, và ra một số đại từ thay thế cho nó. Một cái bàn không trung tính như trong tiếng Việt hay tiếng Anh; une table là giống cái về mặt ngữ pháp, chấm hết, và mọi từ chạm đến nó trong câu đều phải hòa hợp theo. Đây không phải là nhận xét gì về bản thân cái bàn — đó đơn giản chỉ là cách tiếng Pháp phân loại danh từ của mình.

Tin thật thà ngay từ đầu: với đại đa số danh từ chỉ người, giới tính sinh học dự đoán được giống ngữ pháp (un homme/une femme, một người đàn ông/một người phụ nữ). Nhưng với nhóm lớn hơn nhiều gồm danh từ chỉ vật, nơi chốn và ý tưởng, giống không bắt nguồn từ bất kỳ đặc điểm nào của bản thân sự vật — nó đơn giản chỉ là một sự thật về từ đó, thường thừa hưởng từ tiếng Latinh, phải học cùng lúc với từ. Khoảng bốn trong năm danh từ vẫn có thể đoán được từ đuôi của chúng, điều này thật sự hữu ích — nhưng vẫn còn lại một nhóm thiểu số thông dụng, có thật, buộc phải học thuộc lòng.

Đoán giống từ đuôi danh từ

Các ngoại lệ thông dụng đáng học thuộc riêng

Những từ này đủ thông dụng, và đủ bất quy tắc so với các mẫu đuôi từ ở trên, để đáng được học như những sự thật riêng lẻ, thay vì phó mặc cho một quy tắc sẽ đánh lừa bạn mỗi lần:

Danh từ đổi nghĩa theo giống

Một mẹo ghi nhớ thật sự hữu ích một khi bạn để ý: một số ít danh từ tiếng Pháp viết giống hệt nhau ở cả hai giống nhưng mang hai nghĩa khác nhau tùy vào mạo từ đi kèm. Những cặp này đáng học chung như một nhóm, chính vì việc đổi giống là tín hiệu duy nhất phân biệt hai nghĩa không liên quan gì đến nhau.

Nghề nghiệp và nữ hóa danh từ

Trong lịch sử, nhiều danh từ chỉ nghề nghiệp được mặc định coi là giống đực về mặt ngữ pháp ngay cả khi chỉ một người phụ nữ — le professeur, le médecin, l'écrivain — một khuôn mẫu đã và đang thay đổi tích cực nhưng không đồng đều suốt nhiều thập kỷ qua. Sự thay đổi đó đã đi xa đến đâu phụ thuộc rất nhiều vào việc bạn đang nghe vùng nói tiếng Pháp nào và thế hệ nào.

Académie française theo truyền thống giữ lập trường bảo thủ về việc nữ hóa danh xưng nghề nghiệp, trong khi Office québécois de la langue française của Québec đã chủ động thúc đẩy các danh xưng nghề nghiệp giống cái từ sớm, ngay từ thập niên 1970 — đây là một trong nhiều điểm, được trình bày đầy đủ hơn ở phần khác biệt vùng miền bên dưới, nơi "tiếng Pháp đúng" thật sự phụ thuộc vào việc bạn đang so sánh với chuẩn nào.

Cách tạo số nhiều

Danh từ tiếng Pháp tạo số nhiều như thế nào?

Xét theo một nghĩa quan trọng, việc đánh dấu số nhiều trong tiếng Pháp chủ yếu là hiện tượng khi viết chứ không phải khi nói: đuôi số nhiều có quy tắc -s câm, nên le livre và les livres nghe giống hệt nhau, ngoại trừ chính mạo từ (và bất kỳ liaison nào mà từ theo sau kích hoạt). Đây thật sự là một sự nhẹ nhõm cho kỹ năng nghe hiểu một khi bạn thấm được điều này — bạn thường đang lắng nghe mạo từ, chứ không phải đuôi số nhiều trên danh từ.

Mặc định: thêm -s (câm)

-eau, -eu → -x; -al → -aux

Danh từ kết thúc bằng -s, -x hoặc -z: giữ nguyên

Một danh từ đã kết thúc bằng -s, -x hoặc -z ở số ít thì giữ nguyên y hệt cách viết khi chuyển sang số nhiều — mạo từ là tín hiệu duy nhất cho biết có gì đó đã thay đổi: le fils (người con trai) → les fils (những người con trai), le prix (giá) → les prix (những mức giá), le nez (cái mũi) → les nez (những cái mũi).

Số nhiều bất quy tắc và số nhiều khác gốc

Danh từ bất biến

Một nhóm nhỏ danh từ trông giống hệt nhau ở cả số ít lẫn số nhiều dù không kết thúc bằng -s/-x/-z khi viết — thường vì từ đó vốn đã mang một phụ âm cuối câm hoặc là từ ghép: un cours/des cours (một buổi học/nhiều buổi học), une souris/des souris (một con chuột/nhiều con chuột), un temps/des temps (một kiểu thời tiết/thì; nhiều lần). Cũng như mẫu -s/-x/-z ở trên, chỉ có mạo từ thay đổi.

Mạo từ xác định, không xác định và mạo từ bộ phận

Mạo từ tiếng Pháp hoạt động thế nào? Le/la/les, un/une/des và mạo từ bộ phận

Mạo từ tiếng Pháp làm nhiều việc ngữ pháp hơn "the" và "a" trong tiếng Anh — và nhiều hơn hẳn so với tiếng Việt, ngôn ngữ hoàn toàn không có mạo từ — vì chúng mang thông tin về giống và số phải hòa hợp với danh từ, và vì tiếng Pháp đòi hỏi một mạo từ đứng trước gần như mọi danh từ thông thường theo cách mà cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh đều không có. Đây chính xác là lý do tiếng Pháp có hẳn một phạm trù mạo từ thứ ba, mạo từ bộ phận, mà tiếng Việt và tiếng Anh đều không có gì tương đương. (Nếu bạn muốn một điểm tựa quen thuộc: tiếng Việt có loại từ — những từ nhỏ bắt buộc như "con", "cái", "quyển" phải đứng trước phần lớn danh từ cụ thể — nên khái niệm "một từ nhỏ bắt buộc phải đi kèm gần như mọi danh từ" tự nó không hoàn toàn xa lạ, dù loại từ tiếng Việt mã hóa loại/hình dạng của sự vật, chứ không phải giống, số hay tính xác định như mạo từ tiếng Pháp.)

Mạo từ xác định: le, la, les, l'

Mạo từ không xác định: un, une, des

Des ở số nhiều dịch nôm na là "một số/vài", và khác với "some" trong tiếng Anh, nó không tùy chọn như "some" thường là — tiếng Pháp hiếm khi để trống một danh từ đếm được số nhiều ở nơi tiếng Việt và tiếng Anh thoải mái làm vậy: j'ai des amis (tôi có bạn/tôi có vài người bạn) cần des, trong khi "bạn" trần trụi hoàn toàn tự nhiên trong cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh.

Mạo từ bộ phận: du, de la, de l', des — và vì sao tiếng Pháp cần nó

Mạo từ bộ phận đánh dấu một lượng hoặc số lượng không xác định của thứ gì đó — gần với nghĩa "một ít" — và nó tồn tại vì tiếng Pháp vạch một ranh giới ngữ pháp rõ ràng giữa danh từ đếm được (dùng un/une/des) và danh từ khối hay không đếm được (cần mạo từ riêng của chúng, vì bạn không thể nói "một nước" hay "một bánh mì" cũng như tiếng Việt hay tiếng Anh không nói "a water"). Trong khi tiếng Việt và tiếng Anh đơn giản để trống danh từ khối ("tôi uống nước"), tiếng Pháp thì không thể: je bois de l'eau cần mạo từ bộ phận.

Lưu ý rằng des thật sự đảm nhận hai vai trò: vừa là mạo từ không xác định số nhiều, vừa là mạo từ bộ phận số nhiều — cùng một hình thức khi viết lẫn khi nói bao phủ cả "một số quả táo [đếm được]" lẫn "một lượng [không xác định] chất táo", một sự khác biệt hiếm khi gây nhầm lẫn thật sự trong thực tế vì ngữ cảnh hầu như luôn làm rõ một danh từ đang được xem là đếm được hay là khối.

Vì sao de thay thế mạo từ bộ phận sau phủ định và các cách diễn đạt số lượng

Hai ngữ cảnh cực kỳ thường gặp buộc mọi dạng của mạo từ bộ phận — du, de la, de l', des — rút gọn về de đơn giản (hoặc d' trước nguyên âm), và quên sự chuyển đổi này là một trong những lỗi dai dẳng nhất của người mới học tiếng Pháp, chính vì nó có cảm giác như nên là tùy chọn, giống nhiều điều chỉnh trong tiếng Anh.

• Sau phủ định: Je bois du café → Je ne bois pas de café (tôi không uống cà phê, không phải "pas du café"). Il y a de la confiture → Il n'y a pas de confiture (không có mứt nào cả).
• Sau các cách diễn đạt số lượng: beaucoup de temps (rất nhiều thời gian, không phải "beaucoup du temps"), un peu de sucre (một chút đường), trop de bruit (quá nhiều tiếng ồn), une bouteille de vin (một chai rượu vang), un kilo de pommes (một ký táo) — từ hoặc cụm chỉ số lượng đảm nhận công việc mà mạo từ bộ phận lẽ ra phải làm, nên bản thân mạo từ bộ phận biến mất hoàn toàn.

Một ngoại lệ có thật làm mềm quy tắc phủ định này: khi động từ là être và câu đang xác định hoặc đối chiếu một thứ gì đó là gì, thay vì phủ nhận sự tồn tại hay quyền sở hữu của nó, mạo từ bộ phận đầy đủ vẫn được giữ nguyên: Ce n'est pas du vin, c'est du jus (Đây không phải rượu vang, đây là nước ép) — vì câu này không phủ nhận việc có rượu vang tồn tại, nó đang đối chiếu hai danh tính khác nhau. (Và nhân tiện, kilo trong un kilo de pommes ở trên chính là gốc của từ "ký"/"kí" rất quen thuộc khi cân đo trong tiếng Việt.)

Các dạng rút gọn: au, aux, du, des

Giới từ à (đến/tại) và de (của/từ) đều bắt buộc phải rút gọn khi đi cùng mạo từ xác định giống đực và số nhiều — viết tách rời chúng ra đơn giản là sai, giống như việc viết "cannot" thành hai nửa rời trong tiếng Anh ở ngữ cảnh bắt buộc phải viết liền.

Để ý rằng du và des thật sự mập mờ về hình thức: du có thể là dạng rút gọn của de + le ("của cái", "từ cái") hoặc là mạo từ bộ phận giống đực số ít ("một ít"), còn des có thể là de + les hoặc mạo từ bộ phận/không xác định số nhiều. Ngữ cảnh giải quyết điều này tức thì đối với người nói lưu loát — je viens du Canada rõ ràng là dạng rút gọn (từ Canada), còn je mange du pain rõ ràng là mạo từ bộ phận (một ít bánh mì) — nhưng đáng để biết rằng đây là hai thứ khác nhau về ngữ pháp mà chỉ tình cờ viết giống hệt nhau.

Những nơi tiếng Pháp dùng mạo từ còn tiếng Việt (và tiếng Anh) thì không

Đây là phần khiến việc dịch từng từ nghe sai theo cả hai chiều, và đáng học như một hệ thống nhỏ riêng biệt:

• Phát biểu chung chung hoặc trừu tượng dùng mạo từ xác định ở nơi tiếng Việt và tiếng Anh bỏ hẳn: J'aime le café (tôi thích cà phê — nghĩa đen là "cái cà phê", ý nói cà phê nói chung), La vie est belle (Cuộc sống thật đẹp), L'amour est compliqué (Tình yêu thật phức tạp).
• Tên ngôn ngữ nói chung dùng mạo từ, trừ ngay sau động từ parler: J'étudie le français (tôi học tiếng Pháp) cần mạo từ, nhưng Je parle français (tôi nói tiếng Pháp) theo quy ước bỏ mạo từ — dù je parle bien le français (tôi nói tiếng Pháp giỏi) đưa mạo từ trở lại ngay khi danh từ chỉ ngôn ngữ được bổ nghĩa.
• Các ngày trong tuần dùng mạo từ riêng để đánh dấu một sự kiện lặp lại theo thói quen, ở nơi tiếng Việt và tiếng Anh không dùng gì cả: Le lundi, je travaille (Vào các thứ Hai, tôi đi làm) — so với câu không mạo từ lundi, je travaille, câu này lại có nghĩa là "thứ Hai sắp tới, tôi đi làm", một dịp cụ thể, đơn lẻ chứ không phải thói quen.

Danh từ và tính từ

Tính từ tiếng Pháp hòa hợp thế nào, và đứng ở đâu trong câu?

Hai câu hỏi riêng biệt nằm trong phần này: tính từ đổi hình thức của chính nó thế nào để hòa hợp với danh từ, và nó đứng ở đâu so với danh từ đó? Cả hai đều quan trọng, và — như trong truyền thống ngữ pháp tiếng Tây Ban Nha và tiếng Ý mà tiếng Pháp cùng chung họ hàng — vị trí thật sự mang nghĩa với một số tính từ rất thông dụng, đây chính là phần các khóa học cho người mới thường bỏ qua.

Hòa hợp có quy tắc: thêm -e cho giống cái, -s cho số nhiều

Vì -e giống cái và -s số nhiều thường câm, sự hòa hợp, một lần nữa, chủ yếu là hiện tượng khi viết: grand và grande có thể nghe giống hệt nhau hoặc khác nhau tùy vào việc dạng gốc có kết thúc bằng một phụ âm được phát âm hay không, gắn trực tiếp trở lại với mẫu e muet ở phần phát âm — chữ -e câm cuối cùng "bật công tắc" cho phụ âm đứng trước nó.

Các dạng giống cái bất quy tắc

Ba tính từ cực kỳ thông dụng — beau (đẹp), nouveau (mới) và vieux (cũ, già) — có một dạng giống đực thứ ba đặc biệt, chỉ dùng ngay trước một danh từ giống đực số ít bắt đầu bằng nguyên âm hoặc h câm, đơn thuần để tránh hai nguyên âm va vào nhau nghe gượng: un bel homme (một người đàn ông đẹp trai), không phải un beau homme; un nouvel ami (một người bạn mới); un vieil arbre (một cái cây già). Dạng giống đực thông thường (beau, nouveau, vieux) được dùng ở mọi nơi khác, còn các dạng giống cái (belle, nouvelle, vieille) không bị ảnh hưởng bởi quy tắc này.

Vị trí: sau danh từ (mặc định) so với trước danh từ (thêm nghĩa)

Vị trí mặc định của một tính từ mô tả trong tiếng Pháp là đứng SAU danh từ, ngược với tiếng Anh nhưng lại giống hệt thói quen tiếng Việt: une voiture rouge (một chiếc xe màu đỏ, y hệt trật tự "xe đỏ" trong tiếng Việt), un livre intéressant (một quyển sách thú vị), une histoire vraie (một câu chuyện có thật). Vì tiếng Việt cũng đặt tính từ sau danh từ theo mặc định, đây là một trong số ít chỗ trật tự từ tiếng Pháp sẽ cảm thấy tự nhiên ngay với người Việt, thay vì phải học lại từ đầu. Đặt một tính từ thuần mô tả trước danh từ theo thói quen tiếng Anh là một trong những dấu hiệu giọng không bản ngữ dai dẳng nhất khi viết và nói tiếng Pháp.

Một danh sách ngắn, cụ thể gồm các tính từ thông dụng theo quy ước lại đứng trước danh từ, được ghi nhớ bằng mẹo BAGS (hay, trong phiên bản tách riêng cả số đếm, BANGS): Beauty (vẻ đẹp), Age (tuổi tác), (Number — số đếm,) Goodness (tính tốt/xấu), Size (kích thước).

Tính từ đổi nghĩa tùy vị trí

Một nhóm nhỏ tính từ có thể đứng cả trước lẫn sau danh từ về mặt ngữ pháp, và việc di chuyển chúng thật sự đổi nghĩa chứ không chỉ đổi văn phong — đây là một công cụ ngữ nghĩa có thật, không phải một nét trang trí phong cách, và là một trong những phần tinh tế hơn của ngữ pháp tiếng Pháp một khi bạn nắm được nó.

Một khi bạn để ý mẫu này, nó trở thành một phép thử thật sự hữu ích để biết bạn đã hiểu đúng một câu hay chưa, không chỉ là một sự kiện thú vị: mon ancien professeur (thầy/cô cũ của tôi, người không còn dạy tôi nữa) và un professeur ancien (một giáo viên cao tuổi, cách nói khác thường nhưng về ngữ pháp là nói về tuổi tác) mô tả hai tình huống khác nhau bằng đúng hai từ giống hệt nhau, chỉ đổi chỗ.

Đại từ

Đại từ tiếng Pháp hoạt động thế nào? Chủ ngữ, nhấn mạnh, tân ngữ, y và en

Đây có thể là hệ thống ngữ pháp dày đặc nhất trong tiếng Pháp — không phải vì từng mảnh riêng lẻ khó, mà vì có sáu bộ đại từ chồng lên nhau (chủ ngữ, nhấn mạnh, tân ngữ trực tiếp, tân ngữ gián tiếp, y, en) kết hợp theo những quy tắc trật tự và vị trí chặt chẽ mà tiếng Việt gần như không có gì song song. Đại từ tiếng Việt vận hành theo một trục hoàn toàn khác — theo tuổi tác, quan hệ xã hội và mức độ thân sơ, chứ không theo vai trò ngữ pháp trong câu — nên cả khái niệm "đại từ tân ngữ đứng trước động từ và đổi vị trí tùy loại câu" đều mới hoàn toàn, không chỉ với người nói tiếng Anh. Y và en đặc biệt không có tương đương trực tiếp nào trong tiếng Việt lẫn tiếng Anh — cả hai ngôn ngữ đơn giản là nhắc lại danh từ hoặc bỏ hẳn ý đó, trong khi tiếng Pháp có một đại từ bắt buộc, không thể thiếu. Cảm giác như đang tung hứng khi một câu xếp chồng hai hoặc ba đại từ này là hoàn toàn bình thường — vì bạn thật sự đang làm vậy, và người bản ngữ cũng xây kỹ năng đó chậm rãi y như bạn sắp làm.

Đại từ chủ ngữ

On về ngữ pháp là một đại từ ngôi ba số ít — nó luôn chia động từ giống hệt il/elle — nhưng nghĩa dùng hằng ngày trải dài từ một "người ta" phi nhân xưng thật sự (on ne sait jamais, người ta chẳng bao giờ biết được) cho đến, áp đảo trong tiếng Pháp nói suồng sã, một cách thay thế trực tiếp cho nous (chúng tôi/chúng ta): on va au cinéma, trong hội thoại bình thường, đơn giản là cách nói thông thường của "chúng ta đi xem phim", phổ biến hơn trong lời nói so với nous allons au cinéma trang trọng hơn. Điều này đáng biết sớm, vì sách giáo khoa đôi khi đánh giá thấp việc on chiếm ưu thế đến mức nào khi nói "chúng ta" trong tiếng Pháp nói thật sự.

Đại từ nhấn mạnh (đại từ tách rời)

Đại từ nhấn mạnh xuất hiện sau một giới từ (pour moi, cho tôi; avec eux, với họ), để nhấn mạnh (moi, je pense que..., còn tôi, tôi nghĩ rằng...), như một câu trả lời độc lập (Qui est là? — Moi., Ai đó? — Tôi.), và trong so sánh (plus grand que moi, cao hơn tôi). Soi đặc biệt đi cùng một chủ ngữ phi nhân xưng hoặc chung chung: chacun pour soi (mỗi người vì bản thân mình), on rentre chez soi (người ta về nhà mình).

Đại từ tân ngữ trực tiếp và gián tiếp

Je le vois (tôi thấy anh ấy/nó), je la connais (tôi biết cô ấy/nó), je leur parle (tôi nói với họ). Lui và leur trong tiếng Pháp hoàn toàn không phân biệt giống — lui bao phủ cả "cho anh ấy" lẫn "cho cô ấy" giống hệt nhau, và ngữ cảnh hoặc một cụm đại từ nhấn mạnh làm rõ nghĩa sẽ giải quyết mọi mập mờ.

Y: thay thế à + nơi chốn, hoặc à + sự vật

Y là một trong hai đại từ không có tương đương trực tiếp trong tiếng Việt lẫn tiếng Anh — cả hai ngôn ngữ đều nhắc lại danh từ hoặc đơn giản bỏ hẳn ý đó ở nơi tiếng Pháp bắt buộc phải có y. Nó thay thế một nơi chốn (dịch nôm na là "ở đó") hoặc tổ hợp à + một sự vật (không bao giờ dùng cho người, người thì dùng đại từ nhấn mạnh thay vào).

• Tu vas à Paris? — Oui, j'y vais. (Bạn đi Paris à? — Ừ, tôi đang đi [đến đó].)
• Il pense à son travail. → Il y pense. (Anh ấy đang nghĩ về nó — penser à, nghĩ về.)
• Il pense à sa sœur. → Il pense à elle, KHÔNG PHẢI il y pense — vì tân ngữ của à ở đây là một người, tiếng Pháp chuyển sang đại từ nhấn mạnh thay vì y.

Y cũng xuất hiện cố định bên trong một trong những cách diễn đạt thông dụng nhất của ngôn ngữ này, il y a (có) — với phần lớn người nói, nó không còn cảm giác là một đại từ riêng biệt, mang nghĩa nữa, mà đơn giản chỉ là một phần của cụm từ.

En: thay thế de + danh từ, hoặc một số lượng

En là đại từ thứ hai không có tương đương trong tiếng Việt lẫn tiếng Anh. Nó thay thế de + một danh từ, hoặc đứng thay cho một danh từ đã được giới thiệu bằng một mạo từ không xác định, mạo từ bộ phận hoặc một cách diễn đạt số lượng — bao phủ phần việc mà tiếng Việt xử lý bằng "một ít", "của nó", "của họ", hoặc đôi khi không dùng gì cả.

• Tu veux du café? — Oui, j'en veux. (Bạn muốn [một ít] cà phê không? — Ừ, tôi muốn một ít.)
• Il parle de son voyage. → Il en parle. (Anh ấy đang nói về nó — parler de, nói về.)
• Combien de livres as-tu? — J'en ai trois. (Bạn có bao nhiêu quyển sách? — Tôi có ba quyển.) Lưu ý số trois vẫn còn đó dù en đã thay thế livres — việc xếp chồng en cộng với một từ chỉ số lượng còn sót lại như vậy là chuẩn mực và bắt buộc, không phải dư thừa.

Bảng trật tự đầy đủ của các đại từ

Khi một câu xếp chồng nhiều hơn một đại từ tân ngữ, tiếng Pháp cố định tuyệt đối trật tự của chúng — không có biến thể tự do nào cả. Trong một câu trần thuật bình thường (không phải mệnh lệnh khẳng định), trật tự là:

• Il me le donne. — Anh ấy đưa nó cho tôi. (cột 1 + cột 2)
• Il le lui donne. — Anh ấy đưa nó cho anh ấy/cô ấy. (cột 2 + cột 3)
• Je vous en donne. — Tôi sẽ cho bạn một ít. (cột 1 + cột 5)
• Il y en a. — Có một ít. (cột 4 + cột 5, bên trong khung cố định il y a)

Vị trí với nguyên mẫu và mệnh lệnh

Khi một động từ đã chia chi phối một động từ nguyên mẫu (vouloir, aller, pouvoir, devoir + nguyên mẫu), đại từ tân ngữ gắn ngay trước nguyên mẫu mà nó thuộc về, không phải trước động từ đã chia: Je veux le voir (tôi muốn thấy nó/anh ấy), không bao giờ là je le veux voir. Đây là một quy tắc thật sự cố định, không có biến thể tự do nào.

Mệnh lệnh đảo ngược trật tự thông thường và tách theo tính khẳng định/phủ định, đúng như mẫu đại từ-và-mệnh lệnh sẽ được trình bày lại bên dưới: đại từ gắn sau một mệnh lệnh khẳng định bằng dấu gạch nối, và đứng trước một mệnh lệnh phủ định như những từ riêng biệt bình thường.

• Donne-le-moi. — Đưa nó cho tôi. (khẳng định: động từ-tân ngữ trực tiếp-tân ngữ gián tiếp, nối bằng gạch ngang; lưu ý me đổi thành moi ở vị trí gắn liền này)
• Ne me le donne pas. — Đừng đưa nó cho tôi. (phủ định: đại từ trở về dạng bình thường và đứng phía trước)
• Lève-toi. — Đứng dậy đi. (te → toi sau một mệnh lệnh phản thân khẳng định)
• Ne te lève pas. — Đừng đứng dậy. (toi trở về te ở dạng phủ định)

Đại từ phản thân

Je me lave (tôi tự tắm rửa), elle se réveille (cô ấy thức dậy), ils se parlent (họ nói chuyện với nhau, tương hỗ). Đại từ phản thân là trung tâm của một nhóm lớn động từ tiếng Pháp — động từ phản thân (pronominal) — được trình bày đầy đủ ở phần passé composé bên dưới, vì cách chúng hoạt động ở các thì ghép là một trong những góc thật sự phức tạp của ngữ pháp tiếng Pháp.

Hệ thống động từ

Chia động từ tiếng Pháp hoạt động thế nào? Ba nhóm, cộng các động từ bất quy tắc thật sự

Động từ tiếng Pháp theo truyền thống được xếp vào ba "nhóm" theo đuôi nguyên mẫu của chúng, và hai nhóm đầu thật sự là một cỗ máy khép kín, có thể học được. Nhóm thứ ba là nơi tiếng Pháp giành được tiếng xấu về sự bất quy tắc: nó chứa cả một mẫu -re có quy tắc lẫn toàn bộ các động từ bất quy tắc thật sự, gồm một số động từ thông dụng nhất trong ngôn ngữ này. Đáng nhắc lại ngay từ đầu phần này: tiếng Việt hoàn toàn không chia động từ — "tôi ăn", "tôi đã ăn", "tôi sẽ ăn" đều dùng chung một từ ăn, chỉ thêm từ chỉ thời gian như đã/đang/sẽ nếu cần làm rõ. Vì vậy, khái niệm một động từ tự đổi hình thức tùy theo chủ ngữ, thì và thức là một điều hoàn toàn mới, còn xa lạ hơn cả với người nói tiếng Anh — tiếng Anh ít nhất còn có is/am/are hay go/goes/went để dựa vào.

Ba nhóm chia động từ

Một điểm khác biệt đáng nói rõ trong nhóm thứ ba: không phải mọi động từ -ir đều hoạt động như finir. Một nhóm riêng — partir (rời đi), sortir (ra ngoài), dormir (ngủ), servir (phục vụ) — bỏ phụ âm cuối của thân từ ở số ít và hoàn toàn không bao giờ dùng tiếp vĩ ngữ -iss-: je pars, tu pars, il part, nous partons, vous partez, ils partent. Nghe có -iss- ở số nhiều (finissons) hay không (partons) thực ra là một trong những cách đáng tin cậy hơn để biết một động từ -ir mới theo mẫu nào.

Các mẫu đổi chính tả trong động từ -er

Một số động từ -er rất thông dụng không thật sự bất quy tắc theo bất kỳ nghĩa nào — chúng nghe hoàn toàn có thể đoán được — nhưng quy ước chính tả tiếng Pháp buộc phải có một điều chỉnh nhỏ khi viết để giữ âm phụ âm hoặc nguyên âm của thân từ nhất quán trước các đuôi có quy tắc.

Mọi thay đổi này tồn tại đơn thuần để bảo vệ một âm thanh, không bao giờ để đổi âm thanh — đây chính xác là lý do chúng thật sự có thể học được như một nhóm nhỏ, khép kín gồm năm mẫu, thay vì bị coi là bất quy tắc khó đoán.

Động từ bất quy tắc thật sự: một danh sách ngắn, thông dụng

Một nhóm khép kín các động từ bất quy tắc theo những cách không thể quy về một quy tắc chính tả nào — chúng đơn giản phải học thuộc từng cái một, và vì chúng gồm một số động từ thông dụng nhất trong ngôn ngữ này, bạn sẽ gặp gần hết chúng ngay trong vài tuần đầu. Mười động từ thông dụng nhất — être, avoir, aller, faire, pouvoir, vouloir, devoir, savoir, prendre, và venir — được chia đầy đủ ở phần tiếp theo. Nhiều động từ bất quy tắc ít thông dụng hơn thật ra dùng chung một mẫu với một trong mười động từ này: tenir (cầm, giữ), retenir (giữ lại, ghi nhớ) và obtenir (đạt được) đều chia y hệt venir, còn apprendre (học) và comprendre (hiểu) đều chia y hệt prendre — nên học mười động từ bất quy tắc cốt lõi này mang lại cho bạn một vốn từ dùng được lớn hơn nhiều so với con số mười gợi ý.

Mười động từ bất quy tắc thiết yếu

Être, avoir, aller, faire, pouvoir, vouloir, devoir, savoir, prendre và venir được chia thế nào?

Mười động từ này đáng học thuộc trực tiếp, giống cách bạn học "go/went/gone" trong tiếng Anh — không có quy tắc nào suy ra được chúng, và các đường tắt theo mẫu cũng không áp dụng được. Phần thưởng rất lớn: gộp lại, chúng bao phủ một phần khổng lồ của tiếng Pháp nói hằng ngày, vừa là động từ chính, vừa là trợ động từ và động từ hỗ trợ mà mọi thứ khác đều dựa vào.

Être, avoir, aller, faire (thì hiện tại)

Être và avoir đáng được chú ý đặc biệt, vượt ra ngoài nghĩa "thì/là" và "có" của chúng, vì cả hai còn đóng vai trò trợ động từ xây nên mọi thì ghép trong tiếng Pháp, được trình bày đầy đủ ở phần passé composé tiếp theo.

Pouvoir, vouloir, devoir, savoir (thì hiện tại)

Cả bốn động từ đều chia sẻ một hình dạng dễ nhận ra: một thân số ít dùng chung cho je/tu/il, một thân khác cho nous/vous, và dạng ils số nhiều được tạo bằng cách thêm -ent vào một thân thứ ba thường giống thân số ít nhưng nhân đôi phụ âm cuối (peut → peuvent, veut → veulent, doit → doivent). Một khi bạn để ý hình dạng ba-thân này, nó cũng giải thích thức giả định hiện tại của các động từ này đến từ đâu, vì thân giả định tiếng Pháp được xây trực tiếp từ dạng ils.

Prendre và venir, cùng các họ động từ của chúng

Cả hai động từ đều neo giữ một họ các động từ ghép chia y hệt: apprendre (học), comprendre (hiểu), surprendre (làm ngạc nhiên) và reprendre (tiếp tục lại) đều theo đúng prendre; revenir (quay lại), devenir (trở thành), và — dù không xây trên venir về mặt lịch sử nhưng chia sẻ cùng mẫu đổi thân — tenir (cầm, giữ), retenir (giữ lại/ghi nhớ) và obtenir (đạt được) đều chia y hệt venir: je tiens, tu tiens, il tient, nous tenons, vous tenez, ils tiennent.

Phân từ quá khứ của mười động từ bất quy tắc

Mỗi động từ trong số này có một phân từ quá khứ bất quy tắc phải học riêng — chúng được cần đến liên tục, vì chúng xây nên passé composé và mọi thì ghép khác được trình bày bên dưới.

Dû giữ dấu mũ của mình đặc biệt ở dạng giống đực số ít để phân biệt về mặt hình ảnh với mạo từ bộ phận du — một sửa chữa chính tả nhỏ, có chủ đích, hơn là một khác biệt phát âm, vì hai từ này không phát âm giống hệt nhau trong lời nói cẩn trọng nhưng đủ gần để dấu mũ vẫn đáng giữ lại trên trang giấy.

Thì hiện tại (thức chỉ định)

Thì hiện tại, đầy đủ

Thì hiện tại là nền tảng mà toàn bộ phần còn lại của hướng dẫn này đứng trên: thức giả định hiện tại được xây bằng cách chỉnh sửa dạng ils của thì hiện tại chỉ định, mệnh lệnh mượn trực tiếp các dạng thì hiện tại, còn imparfait được xây từ dạng nous của thì hiện tại. Nắm thật vững thì hiện tại có quy tắc mang lại lợi ích cho toàn bộ hệ thống động từ.

Chia động từ có quy tắc ở thì hiện tại

Để ý xem có bao nhiêu phần của bảng này câm khi nói: parle, parles và parlent đều được phát âm giống hệt nhau, /parl/, và vends, vend cũng nghe giống hệt nhau — các đuôi khi viết phân biệt ngôi nhiều hơn hẳn so với khi nói, với động từ -er và -re. Đây chính xác là lý do vì sao đại từ chủ ngữ không bao giờ bị lược bỏ trong tiếng Pháp: nếu không nói ra je/tu/il, nhiều dạng thì hiện tại sẽ không thể phân biệt được chỉ bằng cách nghe.

Thì hiện tại tiếng Pháp bao phủ những gì mà tiếng Việt (và tiếng Anh) tách thành ba

Giống tiếng Việt, thì hiện tại tiếng Pháp làm công việc của nhiều hơn một cấu trúc riêng biệt. Je parle français có thể nghĩa là "tôi nói tiếng Pháp" (một sự thật theo thói quen) và, tùy ngữ cảnh, "tôi đang nói tiếng Pháp" (ngay lúc này) — dù tiếng Pháp có một cách riêng để nhấn mạnh nghĩa thứ hai, được trình bày ngay sau đây. Với một dấu hiệu thời gian rõ ràng, thì hiện tại thậm chí có thể mang nghĩa tương lai gần: Je pars demain (tôi rời đi vào ngày mai), nói với sự tự tin hoàn toàn như thể việc đó đã được sắp xếp sẵn — giống hệt cách tiếng Việt có thể nói "mai tôi đi" mà không cần bất kỳ dấu hiệu thì nào khác.

Hiện tại tiếp diễn: être en train de + nguyên mẫu

Tiếng Pháp không ngữ pháp hóa một dạng "đang làm gì" như tiếng Anh — thì hiện tại trơn đã mặc định bao phủ hành động đang diễn ra, và không có gì sai khi chỉ nói je mange cho cả "tôi ăn" lẫn "tôi đang ăn". Khi người nói muốn nhấn mạnh riêng rằng một hành động thật sự đang diễn ra ngay tại thời điểm này — "đang ở giữa chừng việc làm X" — tiếng Pháp dùng đến être en train de + nguyên mẫu.

Vì être en train de là một lựa chọn thật sự có đánh dấu, mang tính nhấn mạnh, chứ không phải cách mặc định để diễn tả một hành động đang diễn ra, việc lạm dụng nó — dùng nó mỗi khi tiếng Anh dùng "-ing" hay tiếng Việt dùng "đang" — là một dấu hiệu dễ nhận ra của việc dịch quá sát câu chữ, thay vì tin tưởng thì hiện tại trơn của tiếng Pháp tự làm tốt công việc đó.

Thì quá khứ kép

Passé composé hoạt động thế nào? Avoir hay être?

Passé composé là thì quá khứ mặc định của tiếng Pháp nói hằng ngày — phổ biến hơn trong hội thoại so với đối trọng tương phản của nó là imparfait, và được xây theo đúng cách mọi thì ghép trong tiếng Pháp được xây: một trợ động từ, chia theo chủ ngữ, cộng với một phân từ quá khứ (phần lớn) giữ nguyên không đổi. Hai điểm phức tạp thật sự, được trình bày đầy đủ bên dưới, là chọn đúng trợ động từ và biết khi nào phân từ phải hòa hợp.

Tạo phân từ quá khứ

Một danh sách đáng kể các phân từ quá khứ bất quy tắc thông dụng phải học riêng, ngoài mười động từ bất quy tắc cốt lõi đã trình bày: dire → dit (đã nói), écrire → écrit (đã viết), mettre → mis (đã đặt), ouvrir → ouvert (đã mở), voir → vu (đã thấy), lire → lu (đã đọc), naître → né (đã sinh ra), mourir → mort (đã chết), être → été (đã từng là). Các động từ ghép xây trên một động từ bất quy tắc thường giữ nguyên sự bất quy tắc đó: découvrir (khám phá) → découvert, theo đúng ouvrir.

Sự phân chia avoir/être, và DR & MRS VANDERTRAMP

Phần lớn động từ tiếng Pháp — đại đa số — dùng avoir làm trợ động từ cho passé composé: j'ai mangé (tôi đã ăn), elle a fini (cô ấy đã xong). Một danh sách khép kín, dễ nhớ khoảng mười sáu động từ, gần như tất cả đều mô tả sự di chuyển giữa các nơi chốn hoặc một thay đổi trạng thái, dùng être thay vào — thường được ghi nhớ bằng mẹo DR & MRS VANDERTRAMP.

Elle est allée au marché. (Cô ấy đã đi chợ.) Ils sont nés en 1990. (Họ được sinh ra vào năm 1990.) Một nếp gấp có thật đáng lưu ý: một vài động từ trong số này — monter, descendre, sortir, rentrer, và passer — chuyển lại dùng avoir khi được dùng như ngoại động từ, có tân ngữ trực tiếp, vì lúc đó chúng không còn mô tả sự di chuyển của chính chủ ngữ nữa: il est descendu (anh ấy đã xuống, nội động từ, être) so với il a descendu les escaliers (anh ấy đã mang/đưa xuống cầu thang — mang thứ gì đó xuống, ngoại động từ, avoir). Sự chuyển đổi ngoại động từ/nội động từ này là một quy tắc có thật, sinh sản được, không phải một ngoại lệ ngẫu nhiên.

Sự hòa hợp của phân từ quá khứ

Sự hòa hợp hoạt động hoàn toàn khác nhau tùy vào trợ động từ nào đang được dùng, và nhầm lẫn hai quy tắc này là một trong những lỗi thường gặp nhất ở trình độ trung cấp.

Quy tắc tân-ngữ-trực-tiếp-đứng-trước xuất hiện thường xuyên nhất với một đại từ quan hệ (que), một đại từ tân ngữ đứng trước, hoặc một từ để hỏi đưa lên đầu câu: Je l'ai achetée (tôi đã mua nó, giống cái — l' = la voiture, đứng trước), Combien de lettres as-tu écrites? (Bạn đã viết bao nhiêu lá thư? — combien de lettres đứng trước và chi phối sự hòa hợp). Khi tân ngữ trực tiếp thay vào đó đứng sau động từ ở vị trí bình thường của nó, phân từ không bao giờ hòa hợp, bất kể giống hay số của tân ngữ đó: J'ai écrit deux lettres, không bao giờ là écrites.

Động từ phản thân trong passé composé

Mọi động từ phản thân (pronominal) đều dùng être ở mọi thì ghép, không có ngoại lệ nào — je me suis levé(e) (tôi đã đứng dậy), không bao giờ là j'ai me levé. Nhưng sự hòa hợp ở đây theo logic kiểu avoir, không phải logic kiểu être trơn: phân từ chỉ hòa hợp với đại từ phản thân khi đại từ đó đóng vai trò tân ngữ trực tiếp, và giữ nguyên không đánh dấu khi đại từ phản thân đóng vai trò tân ngữ gián tiếp.

Đây thật sự là một góc khó của ngữ pháp tiếng Pháp, và đáng nói thẳng ra thay vì lướt qua: bạn phải biết động từ nền (laver quelqu'un, téléphoner à quelqu'un, voir quelqu'un) thường dùng tân ngữ trực tiếp hay gián tiếp, ngay cả trước khi có thể quyết định đại từ phản thân đứng trước nó tính là loại nào. Ngay cả người bản ngữ có học thức đôi khi vẫn lưỡng lự về sự hòa hợp trong lời nói nhanh, không kịch bản, và trong hội thoại suồng sã, sự hòa hợp này thường không nghe được — phần lớn sức nặng của nó rơi vào văn viết trang trọng.

Hai góc nhìn quá khứ

Passé composé và imparfait: người Pháp chọn thì quá khứ thế nào?

Đây là phiên bản tiếng Pháp của khoảnh khắc "ngôn ngữ này nhìn thời gian khác hẳn ngôn ngữ mẹ đẻ của tôi" mà người học rất hay gặp, và vì cùng một lý do nền tảng: tiếng Việt có một cách chung để nói về quá khứ — thêm đã vào trước động từ, hoặc thường là chẳng thêm gì cả nếu ngữ cảnh đã rõ, và "ăn"/"đã ăn"/"từng ăn" đều xoay quanh cùng một động từ ăn — trong khi tiếng Pháp có hai thì quá khứ đơn/ghép khác biệt hẳn nhau về ngữ pháp, không thể thay thế cho nhau. Chọn sai không chỉ nghe hơi lệch một chút — nó có thể thật sự đổi cả điều bạn muốn nói.

Tin tốt là sự phân chia này nằm ở hình dạng của sự kiện trong thời gian, chứ không phải hai hệ thống ngữ pháp không liên quan gì đến nhau: đây có phải một việc có ranh giới, đã hoàn tất, được nhìn như một khối trọn vẹn? Hay đó là phông nền đang tiếp diễn mà một việc khác xảy ra trên đó? Đó là một câu hỏi nền duy nhất, khiến hệ thống này dễ học hơn vẻ ban đầu của nó.

Chia imparfait có quy tắc

Imparfait được xây từ dạng nous của thì hiện tại chỉ định: bỏ -ons, rồi thêm một bộ đuôi chung duy nhất. Chỉ có être mang thân bất quy tắc (ét-); mọi động từ khác trong ngôn ngữ này, kể cả mọi động từ bất quy tắc, đều tạo imparfait hoàn toàn có thể đoán được từ chính dạng nous ở thì hiện tại của nó.

Sự khác biệt cốt lõi, đặt cạnh nhau

Một ví dụ tường thuật hoàn chỉnh, cả hai thì trong một đoạn văn

Hier, il pleuvait quand je suis sorti de la maison. Je marchais tranquillement dans la rue quand j'ai vu un chien qui courait vers moi. J'avais peur, mais heureusement, il s'est arrêté et il a commencé à jouer avec moi. (Hôm qua, trời đang mưa khi tôi ra khỏi nhà. Tôi đang đi bộ thong thả trên phố thì tôi thấy một con chó đang chạy về phía tôi. Tôi đã sợ, nhưng may thay, nó dừng lại và bắt đầu chơi đùa với tôi.)

• pleuvait (imparfait) — phông nền thời tiết đang tiếp diễn, không có điểm đầu hay cuối được đánh dấu
• suis sorti (passé composé) — một sự kiện hoàn tất đơn lẻ, khoảnh khắc rời đi
• marchais (imparfait) — hành động nền đang tiếp diễn mà tôi đang ở giữa chừng
• ai vu (passé composé) — sự kiện xen vào, khoảnh khắc cụ thể của việc nhận ra
• courait (imparfait) — mô tả hành động của con chó như đã đang diễn ra tại thời điểm tôi nhận ra nó
• avais peur (imparfait) — một trạng thái cảm xúc đang tiếp diễn, không phải một phản ứng đơn lẻ
• s'est arrêté / a commencé (cả hai đều passé composé) — thêm hai sự kiện đơn lẻ, có ranh giới, đẩy câu chuyện tiến lên

Để ý mẫu hình này: mọi động từ imparfait trong đoạn văn đó đều có thể diễn giải lại bằng "đang..." hoặc "từng...", còn mọi động từ passé composé đều thuật lại một việc cụ thể đã xảy ra và kết thúc. Phép thử dịch này — không phải một định luật cứng nhắc, mà là một quy tắc kinh nghiệm thật sự hữu ích — giải quyết được phần lớn các câu thường ngày.

Các động từ đổi nghĩa dịch tùy theo thì nào được dùng

Một nhóm nhỏ, nổi tiếng gồm các động từ chỉ trạng thái đổi nghĩa dịch tùy vào thì quá khứ nào được dùng, vì passé composé buộc một cách hiểu "trạng thái bắt đầu hoặc kết thúc ngay tại thời điểm này" lên một động từ vốn thường nói về một điều kiện đang tiếp diễn.

Các thì và thức khác

Plus-que-parfait, passé simple, futur và conditionnel hoạt động thế nào?

Khi đã nắm vững passé composé và imparfait, phần còn lại của hệ thống thì tiếng Pháp phần lớn quy về một bộ khối xây dựng nhỏ hơn, được tái sử dụng theo những kết hợp mới — một trợ động từ ở một thì mới, hoặc một bộ đuôi mới gắn vào một thân từ bạn đã biết.

Plus-que-parfait: điều đã xảy ra trước đó

Được xây từ imparfait của avoir hoặc être cộng với phân từ quá khứ, theo đúng quy tắc avoir/être và hòa hợp giống hệt passé composé. Nó mô tả một hành động đã hoàn tất trước một hành động quá khứ khác hoặc một điểm mốc tham chiếu — giống hệt "đã [phân từ quá khứ] rồi" trong tiếng Việt.

• Quand je suis arrivé, elle était déjà partie. — Khi tôi đến, cô ấy đã rời đi rồi. (việc cô ấy rời đi xảy ra trước việc tôi đến, cả hai đều ở quá khứ)
• Je n'avais pas étudié avant l'examen. — Tôi đã chưa học bài trước kỳ thi.
• Il avait plu toute la nuit. — Trời đã mưa suốt đêm.

Passé simple: tường thuật văn chương và lịch sử

Passé simple là một thì quá khứ đơn (không ghép) gần như chỉ giới hạn trong văn viết văn chương trang trọng, sách lịch sử và truyện cổ tích — nó hoàn toàn không xuất hiện trong hội thoại thông thường, nơi passé composé đã thay thế nó hoàn toàn. Đáng để có thể nhận ra nó khi đọc, nhất là ở ngôi ba, dù việc chủ động tạo ra nó không phải mục tiêu thực tế cho người học.

Một câu mở đầu kinh điển như il était une fois... (ngày xửa ngày xưa...) thật ra bắt đầu bằng imparfait, nhưng câu chuyện theo sau nó — le prince partit, traversa la forêt et trouva le château (hoàng tử lên đường, băng qua khu rừng và tìm thấy lâu đài) — chính xác là nơi passé simple sinh sống: thuật lại một chuỗi các sự kiện tường thuật đơn lẻ, đã hoàn tất trong lối kể chuyện văn viết trang trọng, đảm nhận trong ngữ vực văn chương công việc mà passé composé làm ở mọi nơi khác.

Futur proche và futur simple

Tiếng Pháp có hai cách nói về tương lai, và cách vòng vo (dùng aller + nguyên mẫu) là lựa chọn thông dụng, hằng ngày trong lời nói.

Futur proche (aller chia ở thì hiện tại + nguyên mẫu) là mặc định trong hội thoại, dùng cho bất cứ điều gì đã lên kế hoạch, có chủ đích, hoặc cảm thấy sắp xảy ra: Je vais manger. (Tôi sắp ăn.) Il va pleuvoir. (Trời sắp mưa.)

Futur simple được xây bằng cách thêm một bộ đuôi chung duy nhất trực tiếp vào nguyên mẫu (bỏ -e cuối với động từ -re), và mang cảm giác trang trọng hơn một chút, xa hơn, hoặc giống một lời dự đoán hay lời hứa hơn là một kế hoạch cụ thể.

Một danh sách ngắn các động từ thông dụng dùng một thân bất quy tắc cho futur simple (và, chia sẻ cùng thân đó, cho conditionnel bên dưới), trong khi vẫn giữ nguyên các đuôi có quy tắc suốt:

Conditionnel présent và conditionnel passé

Conditionnel présent dùng đúng thân từ giống hệt futur simple — kể cả các ngoại lệ thân bất quy tắc ở trên — nhưng thay bằng các đuôi của imparfait thay vì đuôi của futur. Mối quan hệ chia sẻ thân từ này có nghĩa là học thân bất quy tắc của futur một lần thì gần như có luôn thân của conditionnel miễn phí.

• Je voudrais un café. — Tôi muốn một ly cà phê. (cách lịch sự chuẩn mực để gọi món hoặc yêu cầu điều gì, nhẹ nhàng hơn je veux)
• Pourriez-vous m'aider? — Bạn có thể giúp tôi được không? (một yêu cầu được làm mềm, lịch sự hơn pouvez-vous)
• Si j'avais le temps, je voyagerais plus. — Nếu tôi có thời gian, tôi sẽ đi du lịch nhiều hơn. (mệnh đề kết quả giả định, được trình bày đầy đủ ở phần mệnh đề si bên dưới)

Conditionnel passé được xây từ conditionnel của avoir hoặc être cộng với phân từ quá khứ, theo đúng quy tắc trợ động từ và hòa hợp như mọi thì ghép khác, và diễn tả điều lẽ ra đã xảy ra dưới một điều kiện quá khứ khác: J'aurais aimé venir, mais je travaillais. (Tôi đã muốn đến, nhưng tôi đang bận làm việc.) Si j'avais su, je serais venu(e). (Nếu tôi đã biết, tôi đã đến rồi.)

Thức giả định

Thức giả định (subjonctif) tiếng Pháp: cách chia và thân bất quy tắc

Hãy hít một hơi thật sâu trước phần này — subjonctif, tính theo mọi thước đo, là hệ thống ngữ pháp khó nhất trong tiếng Pháp đối với người học: nó không phải là một thì, mà là một thức, một cách chia hoàn toàn riêng biệt của cùng một động từ, tùy vào việc câu của bạn phát biểu một sự thật (thức chỉ định, mọi thứ đã trình bày từ đầu đến giờ) hay làm điều gì khác — diễn tả một ý muốn, một nghi ngờ, một cảm xúc, một sự cần thiết, hoặc một mệnh lệnh được truyền qua một động từ khác. Tiếng Việt, giống tiếng Anh, hầu như không đánh dấu sự khác biệt này bằng bất kỳ hình thức ngữ pháp riêng nào ("tôi mong cô ấy đến" nghe gần như giống hệt "cô ấy đến mỗi ngày") — đây chính xác là lý do vì sao dịch từng từ một từ tiếng Việt hay tiếng Anh cho bạn gần như không tín hiệu nào về việc khi nào tiếng Pháp muốn dùng thức này.

Bản thân các đuôi động từ thật sự có thể học được trong một buổi chiều. Điều khó là phán đoán hình dạng nền của chính câu bạn đang nói — đây là sự thật, hay là ý muốn, nghi ngờ, cảm xúc, sự cần thiết? — trước cả khi bạn chạm đến động từ, và sự phán đoán đó chỉ trở thành phản xạ qua việc gặp mẫu hình này lặp đi lặp lại trong các câu thật, không phải qua việc chạy một danh sách kiểm tra có ý thức giữa cuộc hội thoại. Phần này vẫn trình bày quy tắc đầy đủ, trung thực, vì hình dạng đó phải bắt nguồn từ đâu đó, và một quy tắc vững chắc chính là bộ khung để lượng tiếp xúc sau này xây nên phản xạ thật sự.

Thức giả định hiện tại: cách chia có quy tắc

Lấy dạng ils/elles của thì hiện tại chỉ định, bỏ -ent, rồi thêm các đuôi giả định -e, -es, -e, -ent cho các hàng je/tu/il/ils. Các hàng nous và vous, với đại đa số động từ, có hình dạng giống hệt dạng nous/vous của imparfait chỉ định.

Lưu ý rằng thức giả định luôn được trích dẫn kèm theo que, vì về cơ bản nó không bao giờ đứng một mình như động từ của mệnh đề chính — nó sống bên trong một mệnh đề phụ được mở đầu bằng que (hoặc, với một số liên từ được trình bày bên dưới, một cụm từ xây trên que).

Động từ hai thân: khi nous/vous khác je/tu/il/ils

Bất kỳ động từ nào mà thì hiện tại chỉ định của nó đã tách thành hai thân — một cho je/tu/il/ils, một khác cho nous/vous — mang đúng sự tách đôi thân từ đó thẳng vào thức giả định, vì các hàng giả định je/tu/il/ils được xây từ thân ils, còn nous/vous được xây từ imparfait (bản thân imparfait lại được xây từ dạng nous của hiện tại).

Thân giả định hoàn toàn bất quy tắc

Một danh sách ngắn các động từ cực kỳ thông dụng từ bỏ hoàn toàn quy tắc "tước bỏ dạng ils" và dùng thân giả định bất quy tắc của riêng chúng — những động từ này đơn giản phải học thuộc như một nhóm nhỏ, khép kín của riêng chúng.

Être và avoir đáng được chú ý thêm ở đây, vì các dạng giả định của chúng (sois, soit, soyons... aie, ait, ayons...) xây nên subjonctif passé được trình bày tiếp theo, đúng như cách các dạng chỉ định của chúng xây nên passé composé.

Subjonctif passé

Được tạo giống hệt passé composé, nhưng với trợ động từ ở thức giả định thay vì thức chỉ định: avoir hoặc être (giả định) + phân từ quá khứ, theo đúng quy tắc hòa hợp đã trình bày. Nó đánh dấu một hành động, xét từ góc nhìn của mệnh đề chính, đã hoàn tất.

• Je suis content que tu aies réussi. — Tôi mừng vì bạn đã đỗ/thành công. (việc thành công đã xong rồi, nhưng mệnh đề chính "tôi mừng" ở thì hiện tại)
• Il est possible qu'elle soit déjà partie. — Có thể cô ấy đã rời đi rồi.
• Je doute qu'ils aient fini. — Tôi ngờ rằng họ đã xong.

Vì sao imparfait du subjonctif chỉ dùng trong văn chương

Ngữ pháp tiếng Pháp cổ điển còn có imparfait du subjonctif và plus-que-parfait du subjonctif, trong lịch sử được dùng để hòa hợp trình tự thì khi mệnh đề chính ở một thì quá khứ. Trong thực tế, tiếng Pháp hiện đại — cả khi nói lẫn khi viết, ngoại trừ trong văn chương khá trang trọng — đã gần như từ bỏ hoàn toàn cả hai để đơn giản tái sử dụng présent và passé subjonctif bất kể thì của mệnh đề chính là gì. Il fallait qu'il vînt (văn chương: cần phải rằng anh ấy đến) ngày nay, ở bất kỳ ngữ vực bình thường nào, đơn giản sẽ là il fallait qu'il vienne, tái sử dụng thức giả định hiện tại thông thường. Đáng để có thể nhận ra qu'il vînt, qu'elle fût, hay qu'il eût fini nếu bạn gặp chúng trong văn học cổ; không đáng để dành thời gian luyện tập tạo ra chúng, vì làm vậy trong hội thoại bình thường ngày nay sẽ nghe không chỉ trang trọng mà còn hơi cổ lỗ, tương tự việc dùng "wert" và "shouldst" trong tiếng Anh.

Khi nào dùng thức giả định

Thức giả định (subjonctif) tiếng Pháp: khi nào thật sự dùng?

Mọi nhóm bên dưới đều chia sẻ chung một hình dạng nền: một mệnh đề chính, rồi đến que (hoặc một liên từ dựa trên que), rồi đến một mệnh đề phụ có động từ chuyển sang thức giả định vì mệnh đề chính không đơn thuần khẳng định một sự thật.

Ý muốn: muốn người khác làm gì đó

• Je veux qu'il parte. — Tôi muốn anh ấy rời đi. (Tiếng Pháp không thể nói "je veux qu'il part" — thức chỉ định ở đó sẽ khẳng định thẳng thừng rằng anh ấy rời đi như một sự thật, không diễn tả một ý muốn về việc đó.)
• Elle souhaite que nous soyons heureux. — Cô ấy mong chúng tôi hạnh phúc.
• Il préfère que tu restes. — Anh ấy thích bạn ở lại hơn.

Tác nhân kích hoạt này chỉ áp dụng khi người mong muốn và hành động được mong muốn có chủ ngữ khác nhau. Khi cùng chủ ngữ, tiếng Pháp dùng một nguyên mẫu trơn thay vào đó, không có mệnh đề que nào cả: Je veux partir (tôi muốn rời đi — cùng chủ ngữ, nguyên mẫu) so với Je veux qu'il parte (tôi muốn anh ấy rời đi — chủ ngữ khác nhau, thức giả định).

Cảm xúc

• Je suis content que tu sois là. — Tôi mừng vì bạn ở đây.
• Elle a peur qu'il pleuve. — Cô ấy sợ trời sẽ mưa.
• Nous regrettons qu'ils ne puissent pas venir. — Chúng tôi tiếc là họ không thể đến.

Điều kiện chủ-ngữ-khác-nhau tương tự cũng áp dụng ở đây: je suis content d'être ici (tôi mừng vì được ở đây — cùng chủ ngữ, nguyên mẫu) so với je suis content que tu sois ici (tôi mừng vì bạn ở đây — chủ ngữ khác nhau, thức giả định).

Nghi ngờ và phủ nhận so với chắc chắn

Đây là nhóm tác nhân kích hoạt phá vỡ chiến lược "tìm từ khóa" đáng tin cậy nhất, vì chỉ một từ duy nhất — phủ định — lật ngược hoàn toàn thức được dùng.

Bạn không thể chỉ dựa vào việc khớp mẫu với cụm je crois que; thức được dùng theo dõi xem cả mệnh đề, nói chung, có khẳng định hay phủ nhận sự chắc chắn hay không, và phủ định một động từ chỉ niềm tin gần như luôn lật mệnh đề theo sau sang thức giả định.

Sự cần thiết và các cách diễn đạt phi nhân xưng

• Il faut que tu partes. — Bạn phải đi. (nghĩa đen là "cần thiết rằng bạn đi" — il faut que là một trong những tác nhân kích hoạt thức giả định thông dụng nhất trong tiếng Pháp hằng ngày)
• Il est important que vous compreniez. — Điều quan trọng là bạn phải hiểu.
• Il est possible qu'il pleuve. — Có thể trời sẽ mưa.

Cũng như với động từ chỉ niềm tin ở trên, các cách diễn đạt phi nhân xưng chỉ sự chắc chắn thuần túy dùng thức chỉ định thay vì thức giả định, vì chúng khẳng định một sự thật thay vì một đánh giá hay khả năng: il est certain qu'il viendra (chắc chắn anh ấy sẽ đến — thức chỉ định) so với il est possible qu'il vienne (có thể anh ấy sẽ đến — thức giả định).

Các liên từ luôn kích hoạt thức giả định

Khác với một số liên từ chỉ thời gian trong nhiều ngôn ngữ khác, vốn đổi qua lại giữa thức chỉ định và giả định tùy vào việc sự kiện đã xảy ra hay chưa, danh sách tiếng Pháp này luôn dùng thức giả định không điều kiện — không có phiên bản chỉ định, dựa trên sự thật, nào của avant que hay bien que để chuyển sang cả.

So sánh nhất và mệnh đề quan hệ mô tả điều không chắc chắn

Khi một mệnh đề quan hệ mô tả một người hoặc vật mà sự tồn tại hoặc danh tính chưa được biết, được mong đợi, hoặc là mục tiêu của một khẳng định so sánh nhất, động từ bên trong nó chuyển sang thức giả định — bạn không thể khẳng định thẳng thừng một sự thật về điều mình không chắc có tồn tại hay không, hoặc về một khẳng định tuyệt đối kiểu "tốt nhất/duy nhất" mà bạn không hoàn toàn xác nhận được.

• Je cherche un appartement qui soit pas cher. — Tôi đang tìm một căn hộ giá phải chăng. (chưa xác định được, có thể không tồn tại)
• C'est la seule personne qui puisse m'aider. — Đó là người duy nhất có thể giúp tôi. (một khẳng định tuyệt đối kiểu so sánh nhất)
• C'est le meilleur film que j'aie jamais vu. — Đó là bộ phim hay nhất tôi từng xem. (so sánh nhất + thức giả định là cặp đôi chuẩn mực)

So sánh với một tiền ngữ đã biết, cụ thể, vẫn giữ thức chỉ định: J'ai un appartement qui est pas cher (tôi có một căn hộ giá phải chăng — một căn hộ cụ thể, có thật, đã được xác định).

Mệnh lệnh

Mệnh lệnh tiếng Pháp: câu mệnh lệnh hoạt động thế nào?

Tin tốt để mở đầu: mệnh lệnh phần lớn tái sử dụng các dạng bạn đã có từ thì hiện tại, cộng với một bộ nhỏ, có thể học được các mảnh mới — bỏ đại từ chủ ngữ, cắt một chữ cái trong một số dạng tu, và một danh sách ngắn bất quy tắc.

Tạo mệnh lệnh

Lấy dạng tu, nous hoặc vous của thì hiện tại chỉ định và đơn giản bỏ đại từ chủ ngữ. Điều chỉnh duy nhất: với động từ -er (và với động từ -ir chia giống -er ở thì hiện tại, như ouvrir), dạng tu bỏ -s cuối của nó trong mệnh lệnh.

Aller theo cùng kiểu cắt -er: va, không phải vas — trừ trong cụm cố định duy nhất vas-y (cứ làm đi/tiến lên), nơi -s quay trở lại đơn thuần để tránh hai âm nguyên âm va vào nhau trước y, cùng động cơ tạo êm tai đứng sau liaison nói chung.

Mệnh lệnh bất quy tắc

Veuillez đáng được nhắc riêng: tự thân nó, đây là cách chuẩn mực, thông thường để nói "làm ơn" trong ngữ vực văn viết trang trọng — veuillez patienter (xin vui lòng chờ), veuillez trouver ci-joint (xin vui lòng xem tệp đính kèm) — dù các dạng tu và nous của cùng mệnh lệnh bất quy tắc này thật sự hiếm gặp trong thực tế.

Gắn đại từ và sự chuyển đổi moi/toi

Đúng như đã xem trước ở phần đại từ, đại từ tân ngữ và phản thân gắn trực tiếp sau một mệnh lệnh khẳng định bằng dấu gạch nối, và đứng trước một mệnh lệnh phủ định như những từ riêng biệt bình thường — và me/te cụ thể chuyển sang dạng nhấn mạnh moi/toi chỉ ở vị trí gắn liền, khẳng định đó.

• Regarde-moi. — Nhìn tôi đi. (me → moi, gắn liền)
• Ne me regarde pas. — Đừng nhìn tôi. (moi trở về me ở phía trước, phủ định)
• Assieds-toi. — Ngồi xuống đi. (te → toi, phản thân gắn liền)
• Ne t'assieds pas. — Đừng ngồi xuống. (toi trở về t' ở phía trước, phủ định)
• Donne-m'en. — Cho tôi một ít đi. (moi + en lược thành m'en thay vì giữ nguyên hai nguyên âm riêng biệt)
• Va-t'en! — Đi đi! (cụm phản thân s'en aller, ở mệnh lệnh: te + en lược thành t'en)

Cách nói không

Phủ định tiếng Pháp hoạt động thế nào? Ne...pas và cả họ hàng của nó

Phủ định tiếng Pháp được xây trên một khung hai phần — một từ trước động từ, một từ sau nó — đây tự nó là một trong những đặc điểm khác biệt hơn của ngữ pháp tiếng Pháp: nơi tiếng Việt chỉ cần một từ không đặt trước động từ, tiếng Pháp chuẩn kẹp động từ giữa ne và một từ phủ định thứ hai.

Phủ định cơ bản: ne...pas

Khung mặc định đặt ne ngay trước động từ đã chia (lược thành n' trước nguyên âm) và pas ngay sau nó:

• Je ne parle pas anglais. — Tôi không nói tiếng Anh.
• Elle n'aime pas le café. — Cô ấy không thích cà phê.
• Je n'ai pas mangé. — Tôi chưa ăn. (ở thì ghép, ne...pas bọc quanh trợ động từ, không phải cả cụm động từ: ne + ai + pas + mangé)
• Ne pas fumer. — Cấm hút thuốc. (trước một nguyên mẫu, ne pas đứng liền nhau như một khối ngay trước nó — cách viết chuẩn trên các biển báo)

Họ hàng của phủ định

Vị trí quanh các thì ghép và nguyên mẫu

Phần lớn họ hàng này bọc chặt quanh trợ động từ ở một thì ghép, giống hệt ne...pas — nhưng personne, aucun và (thường là) que hoạt động khác đi, rơi vào sau phân từ quá khứ thay vì bị ép ra phía trước nó.

Sự tương phản đó — je n'ai rien vu so với je n'ai vu personne — đáng luyện tập riêng, vì hai từ phủ định này trông song song về ngữ pháp (cả hai đều nghĩa gần với "không gì"/"không ai") nhưng lại rơi vào vị trí khác nhau so với phân từ, và mặc định áp mẫu rien cho personne là một lỗi thường gặp, nghe khá tự nhiên.

Ne bị lược bỏ khi nói

Trong tiếng Pháp nói suồng sã, nhanh, ne rất thường bị lược bỏ hoàn toàn, để pas (hoặc jamais, rien, plus...) tự mình gánh toàn bộ nghĩa phủ định: je sais pas thay vì je ne sais pas, c'est pas vrai thay vì ce n'est pas vrai. Đây là một đặc điểm hoàn toàn bình thường, phổ biến của tiếng Pháp nói hằng ngày, không phải sự cẩu thả hay lỗi sai — nhưng nó thường được tránh khi viết và trong lời nói trang trọng hoặc cẩn trọng, nơi khung ne...pas đầy đủ vẫn là chuẩn mực.

Ne explétif: một ne "không mang nghĩa phủ định"

Một cách dùng riêng, thiên về văn chương hơn của ne xuất hiện mà hoàn toàn không mang nghĩa phủ định nào, sau một số động từ và liên từ diễn tả sự sợ hãi, nghi ngờ hoặc so sánh — gồm cả một vài tác nhân kích hoạt thức giả định đã trình bày. Ne explétif này là tùy chọn, mang tính trang trí theo một nghĩa nào đó, và dễ bị đọc nhầm thành một phủ định thật sự nếu bạn không biết trước để chờ nó.

• Je crains qu'il ne vienne. — Tôi sợ rằng anh ấy sẽ đến (không phải sợ anh ấy sẽ không đến — câu này diễn tả nỗi sợ rằng anh ấy SẼ đến; không có pas nghĩa là đây không phải phủ định thật).
• Elle a peur qu'il ne pleuve. — Cô ấy sợ trời sẽ mưa.
• Il est plus grand que tu ne penses. — Anh ấy cao hơn bạn nghĩ (cách dùng trong so sánh, một lần nữa không mang nghĩa phủ định).

Đây là một cách dùng thật sự trang trọng, thiên về văn chương; nó phổ biến trong tiếng Pháp viết cẩn trọng và phần lớn vẫn là tùy chọn ngay cả ở đó, và việc thiếu nó không bao giờ làm sai ngữ pháp của câu — chỉ làm đổi ngữ vực mà thôi.

Đặt câu hỏi

Đặt câu hỏi trong tiếng Pháp như thế nào?

Tiếng Pháp có ba cách thật sự khác nhau để biến một câu trần thuật thành một câu hỏi có/không, và lựa chọn trang trọng nhất của tiếng Pháp đòi hỏi một thao tác ngữ pháp thật sự, đảo chủ ngữ-động từ, một điều không tồn tại như một mẫu hình sinh sản trong tiếng Việt hay tiếng Anh thông thường (tiếng Việt thường chỉ thêm có... không hoặc một trợ từ nghi vấn ở cuối câu, không cần đảo trật tự từ).

Ba cách đặt câu hỏi có/không

Với người học, est-ce que là mặc định hữu ích nhất: nó đúng ngữ pháp trong về cơ bản mọi ngữ cảnh, không đòi hỏi màn nhào lộn trật tự từ nào, và được hiểu ngay lập tức ở khắp thế giới nói tiếng Pháp, dù người bản ngữ vẫn liên tục dùng ngữ điệu trơn trong hội thoại thoải mái.

Chèn -t- khi đảo chủ ngữ-động từ

Khi đảo một động từ kết thúc bằng âm nguyên âm với chủ ngữ il, elle hoặc on, tiếng Pháp chèn thêm một -t- giữa chúng đơn thuần để tránh hai âm nguyên âm va vào nhau — một người anh em họ nhỏ, tạo êm tai của liaison.

• Parle-t-il français? — Anh ấy có nói tiếng Pháp không? (parle kết thúc bằng âm nguyên âm; -t- được chèn vào)
• Va-t-elle au marché? — Cô ấy có đi chợ không?
• A-t-on le temps? — Chúng ta/người ta có thời gian không?
• Vend-il sa voiture? — Anh ấy có bán xe không? (không cần -t- — vend đã kết thúc bằng một phụ âm được phát âm)

Từ để hỏi

Qu'est-ce qui và qu'est-ce que

Cả hai đều dịch thành "gì" trong tiếng Việt, và lựa chọn hoàn toàn phụ thuộc vào vai trò ngữ pháp mà "gì" đóng bên trong mệnh đề của chính nó — đây là một quy tắc có thật, không phải biến thể tự do, và nó làm người học vấp ngã chính vì "gì" trong tiếng Việt (cũng như "what" trong tiếng Anh) hoàn toàn không đánh dấu sự khác biệt này.

• Qu'est-ce qui — "gì" làm chủ ngữ của mệnh đề: Qu'est-ce qui se passe? (Chuyện gì đang xảy ra? — "gì" là thứ đang xảy ra)
• Qu'est-ce que — "gì" làm tân ngữ của mệnh đề: Qu'est-ce que tu fais? (Bạn đang làm gì? — "gì" là thứ bị/được làm, tu là người làm)

Cùng logic chủ ngữ/tân ngữ đó mở rộng sang "ai", dùng qui cho cả hai, nhưng theo cấu trúc song song: qui est-ce qui cho "ai" làm chủ ngữ (Qui est-ce qui a fait ça?, Ai đã làm việc đó?) và qui est-ce que cho "ai" làm tân ngữ (Qui est-ce que tu as vu?, Bạn đã thấy ai?).

Từ nhỏ, tác động lớn

Giới từ tiếng Pháp: à, de và các động từ đòi hỏi chúng

Giới từ là một trong những nơi âm thầm, không hào nhoáng mà tiếng Pháp và tiếng Việt (cũng như tiếng Anh) đơn giản là không đồng ý với nhau về việc từ nhỏ nào thuộc về đâu, và đây là một trong những điều cuối cùng ổn định hoàn toàn với phần lớn người học, ngay cả ở trình độ cao. Đó không phải là một thiếu sót cá nhân; giới từ chống lại việc học theo quy tắc trong mọi cặp ngôn ngữ nhiều hơn gần như bất kỳ phần nào khác của ngữ pháp.

Các giới từ cốt lõi

À và de: sự phân chia ngữ nghĩa cốt lõi

Mô hình tư duy đáng tin cậy: à hướng tới một đích đến, một vị trí, một mốc thời gian, hoặc người nhận một hành động; de hướng ngược lại về một nguồn gốc, một người sở hữu, hoặc một chất liệu. Je vais à l'école (tôi đi đến trường, à = đích đến) so với je viens de l'école (tôi từ trường về, de = nguồn gốc). Le sac à main (cái túi xách, à = mục đích/chức năng: "túi cho tay") so với le sac de Marie (túi của Marie, de = sở hữu). Mô hình tư duy này giải quyết được phần lớn trường hợp thường ngày, dù các cách diễn đạt cố định và thành ngữ thật sự ở cả hai phía vẫn chống lại quy tắc và đơn giản phải học thuộc như chúng vốn có.

Giới từ với tên quốc gia và thành phố

Một số ít thành phố là ngoại lệ, mang sẵn một mạo từ như một phần tên gọi của chúng, và mạo từ đó sau đó phải rút gọn bình thường: Le Havre và La Haye (thành phố Den Haag) hoạt động về ngữ pháp như những danh từ thông thường có mạo từ — je vais au Havre (đến Le Havre, à + le → au), je viens du Havre (từ Le Havre, de + le → du) — thay vì theo mẫu "à + tên thành phố, không mạo từ" thông thường.

Động từ đòi hỏi à hoặc de trước một nguyên mẫu

Cũng như tiếng Anh ghép "depend ON" và "good AT" với một giới từ cụ thể, tùy tiện, nhiều động từ tiếng Pháp cố định dùng à hoặc de trước một nguyên mẫu theo sau — và thường thì chẳng cái nào khớp với giới từ, nếu có, mà động từ "tương đương" trong tiếng Việt hay tiếng Anh sẽ dùng.

Không có đường tắt nào cho danh sách này ngoài lượng tiếp xúc — khai thác giới từ đi kèm một động từ từ những ví dụ thật, thay vì cố suy luận nó theo logic, là con đường nhanh nhất đi qua phần này của ngôn ngữ.

Nối mệnh đề

Đại từ quan hệ: qui, que, dont, où, lequel

Đại từ quan hệ nối một mệnh đề trở lại với một danh từ đã được nhắc đến trước đó, làm công việc của "mà/người mà" trong tiếng Việt. Đại từ quan hệ tiếng Pháp được chọn theo vai trò ngữ pháp bên trong mệnh đề của chính chúng — chủ ngữ, tân ngữ trực tiếp, tân ngữ của de, hay tân ngữ của một giới từ khác — chứ không theo việc tiền ngữ là người hay vật, đây là một logic tổ chức thật sự khác với "who" so với "which" trong tiếng Anh. (Tiếng Việt cũng không phân biệt người/vật ở "mà", nhưng lại không phân biệt theo vai trò ngữ pháp như tiếng Pháp — "mà" trong tiếng Việt dùng chung cho mọi vai trò, nên hệ thống phân vai của tiếng Pháp vẫn là điều mới cần học riêng.)

Qui và que: chủ ngữ so với tân ngữ trực tiếp

Qui là chủ ngữ của mệnh đề quan hệ của chính nó; que (lược thành qu' trước nguyên âm) là tân ngữ trực tiếp. Cả hai đều dùng được như nhau cho người lẫn vật — sự phân chia nằm ở vai trò ngữ pháp, không bao giờ theo kiểu người-hay-vật như "who" so với "which" trong tiếng Anh.

• La femme qui parle est ma sœur. — Người phụ nữ đang nói là chị/em gái tôi. (qui = chủ ngữ của "parle")
• La femme que je vois est ma sœur. — Người phụ nữ mà tôi thấy là chị/em gái tôi. (que = tân ngữ trực tiếp của "vois"; "je" là chủ ngữ)
• Le livre qui est sur la table... — Quyển sách đang ở trên bàn... (qui, vật, chủ ngữ)
• Le livre que je lis... — Quyển sách mà tôi đang đọc... (que, vật, tân ngữ)

Khác với tiếng Anh, nơi "that" thường có thể bị lược bỏ hoàn toàn ("the book I'm reading"), và cũng khác tiếng Việt, nơi "mà" đôi khi cũng được bỏ qua, que trong tiếng Pháp không bao giờ là tùy chọn — mọi mệnh đề quan hệ đều cần từ nối của nó được nói ra rõ ràng.

Dont: thay thế de + danh từ

Dont bao phủ mọi mệnh đề quan hệ xây trên de — sở hữu, hoặc một động từ/tính từ tự nó dùng de, như parler de (nói về) hay avoir besoin de (cần).

• Le livre dont je parle est excellent. — Quyển sách mà tôi đang nói đến thật xuất sắc. (parler de → dont)
• La fille dont le père est médecin... — Cô gái có cha là bác sĩ... (sở hữu — le père de la fille → dont)
• C'est exactement ce dont j'ai besoin. — Đó chính xác là điều tôi cần. (avoir besoin de → dont)

Où: nơi chốn, và cả thời gian

Où bao phủ vị trí vật lý như mong đợi, nhưng — khác với tiếng Việt và tiếng Anh, vốn chuyển sang "khi"/"when" — tiếng Pháp còn tái sử dụng où cho một mốc thời gian bên trong mệnh đề quan hệ, nơi người học theo bản năng muốn dùng "khi" và cuối cùng phải học lại phản xạ đó.

• La ville où j'habite est petite. — Thành phố nơi tôi sống thì nhỏ. (nơi chốn)
• Le jour où je suis né... — Ngày tôi được sinh ra... (thời gian — không bao giờ dùng quand ở đây, dù tiếng Việt và tiếng Anh đều dùng "khi"/"when")

Lequel, auquel, duquel: tân ngữ của một giới từ

Sau một giới từ khác de (vốn ưu tiên dont thay vào đó), tiếng Pháp dùng một đại từ quan hệ hòa hợp về giống và số với tiền ngữ của nó — lequel/laquelle/lesquels/lesquelles — rút gọn với à và de đúng như cách các mạo từ le/les làm.

L'outil avec lequel je travaille... (Công cụ mà tôi làm việc cùng...) La raison pour laquelle il est parti... (Lý do khiến anh ấy ra đi...) Le projet auquel je pense... (Dự án mà tôi đang nghĩ đến...) Với người làm tân ngữ của một giới từ, tiếng Pháp nói chung ưu tiên qui trơn hơn lequel: la personne avec qui je travaille (người mà tôi làm việc cùng), thường không dùng avec laquelle, dù các dạng lequel vẫn đúng ngữ pháp cho người, nhất là trong văn viết trang trọng.

Ce qui, ce que, ce dont: chỉ cả một ý

Khi "gì/điều đó" chỉ cả một ý hay tình huống đã nêu trước đó, thay vì một danh từ cụ thể, có tên, có giống, tiếng Pháp dùng khung bất biến ce qui (chủ ngữ), ce que (tân ngữ), hoặc ce dont (tân ngữ của de) — không bao giờ dùng một đại từ quan hệ mang giống đứng một mình, vì không có một danh từ đơn lẻ nào để nó hòa hợp theo.

• Je ne comprends pas ce qui se passe. — Tôi không hiểu chuyện gì đang xảy ra. (dạng chủ ngữ)
• Dis-moi ce que tu veux. — Nói cho tôi biết bạn muốn gì. (dạng tân ngữ)
• C'est exactement ce dont j'ai besoin. — Đó chính xác là điều tôi cần. (dạng de, lặp lại ví dụ dont ở trên dưới dạng "ce dont")

Ce que cũng có thể mở đầu một câu, mang nghĩa "điều mà": Ce que je veux, c'est la paix. (Điều tôi muốn là hòa bình.)

Mệnh đề si

Mệnh đề si (câu điều kiện) tiếng Pháp hoạt động thế nào?

Phần này gom lại nhiều hệ thống đã trình bày — futur simple, imparfait, plus-que-parfait, conditionnel — thành một cấu trúc mạch lạc duy nhất. Nếu bạn đã thấm được các phần đó, mệnh đề si phần lớn quy về việc nhớ thì nào đi cặp với mệnh đề "nếu" nào, chứ không phải học ngữ pháp hoàn toàn mới.

Ba loại chính, nhìn thoáng qua

Loại 1: điều kiện có thật hoặc có khả năng

• Si tu as le temps, viens. — Nếu bạn có thời gian, hãy đến. (présent + mệnh lệnh)
• Si j'ai de l'argent, j'achète une voiture. — Nếu tôi có tiền, tôi mua xe. (một mẫu hình theo thói quen, présent + présent)
• S'il pleut, je ne sors pas. — Nếu trời mưa, tôi không ra ngoài.
• Si tu étudies, tu réussiras. — Nếu bạn học, bạn sẽ thành công. (phiên bản chuẩn sách giáo khoa nhất, présent + futur simple)

Điểm quan trọng và dễ sai chính vì thức giả định lan rộng ở rất nhiều nơi khác trong tiếng Pháp: thức giả định không bao giờ xuất hiện ngay sau si mang nghĩa "nếu" trong một điều kiện có thật — si tu as, không bao giờ là si tu aies. "Nếu" điều kiện là một trong số ít vùng cấm thật sự của thức giả định.

Loại 2: điều kiện giả định hoặc khó xảy ra

• Si j'avais de l'argent, je voyagerais. — Nếu tôi có tiền, tôi sẽ đi du lịch. (Thực tế: hiện tôi không có đủ tiền.)
• Si j'étais toi, je démissionnerais. — Nếu tôi là bạn, tôi sẽ nghỉ việc. (Trái với sự thật: tôi không phải là bạn.)
• Si tu venais, je serais content. — Nếu bạn đến, tôi sẽ vui.

Loại 3: điều kiện trái với sự thật trong quá khứ

• Si j'avais su, je serais venu(e). — Nếu tôi đã biết, tôi đã đến rồi. (Thực tế: tôi đã không biết, và tôi đã không đến.)
• Si tu avais étudié, tu aurais réussi. — Nếu bạn đã học, bạn đã thành công rồi.
• Si nous n'avions pas raté le train, nous serions arrivés à l'heure. — Nếu chúng tôi đã không lỡ chuyến tàu, chúng tôi đã đến đúng giờ rồi.

Điều kiện hỗn hợp

Một điều kiện quá khứ cũng có thể đi cặp với một kết quả hiện tại, theo cùng logic áp dụng độc lập cho từng mệnh đề, thay vì cần một tổ hợp thì thứ tư riêng: Si j'avais étudié la médecine, je serais médecin maintenant. (Nếu tôi đã học y, giờ tôi đã là bác sĩ rồi. — plus-que-parfait trong mệnh đề si, nhưng conditionnel présent trơn, không phải conditionnel passé, trong kết quả, vì kết quả mô tả hiện tại.)

Si cũng có nghĩa là "có" — nhưng chỉ trong một ngữ cảnh cụ thể

Đáng nêu riêng như một sự thật nhỏ, vì nó gây nhầm lẫn thật sự: tiếng Pháp có hai từ cho "có". Oui là câu trả lời mặc định cho một câu hỏi trơn, không phủ định. Si được dùng riêng để phản bác một câu hỏi hoặc câu phát biểu mang hình thức phủ định — một sự khác biệt mà "có" trong tiếng Việt (và "yes" trong tiếng Anh) hoàn toàn không có. Tu n'aimes pas le café? — Si, j'aime bien! (Bạn không thích cà phê à? — Có chứ, tôi thích lắm!) Trả lời cùng câu hỏi đó bằng oui trơn sẽ nghe khó hiểu, thậm chí mâu thuẫn, vì oui sau một câu hỏi phủ định có thể bị hiểu nhầm là đồng ý với vế phủ định.

Ai đang thực hiện hành động?

Thể bị động, và vì sao tiếng Pháp tránh dùng nó

Tiếng Pháp có thể xây một câu bị động theo đúng cách tiếng Anh làm, nhưng người bản ngữ dùng đến cấu trúc đó ít hơn hẳn so với người nói tiếng Anh dùng thể bị động — tiếng Pháp có vài lựa chọn thay thế thật sự phổ biến hơn, và biết chúng chính là điều khiến tiếng Pháp của bạn nghe tự nhiên chứ không chỉ đúng ngữ pháp.

Thể bị động thật sự: être + phân từ quá khứ

Được xây bằng một dạng của être cộng với phân từ quá khứ, hòa hợp về giống và số với chủ ngữ, và tùy chọn nêu tên tác nhân bằng par:

• La maison a été construite en 1990. — Ngôi nhà được xây vào năm 1990. (construite, giống cái số ít, hòa hợp với la maison)
• Le livre a été écrit par Victor Hugo. — Quyển sách được viết bởi Victor Hugo. (tác nhân được nêu tên bằng par)

Cấu trúc này mang cảm giác khá trang trọng hoặc mang tính báo chí — hoàn toàn đúng ngữ pháp, phổ biến trong văn viết báo chí và văn bản chính thức, nhưng rõ ràng ít thường xuyên hơn trong tiếng Pháp nói hằng ngày so với thể bị động trong tiếng Anh nói hằng ngày.

Vì sao tiếng Pháp ưu tiên dùng on thay vào đó

Lựa chọn thay thế thông dụng nhất trong đời sống hằng ngày đơn giản là phát biểu lại câu ở thể chủ động với chủ ngữ phi nhân xưng on, đúng cách giải quyết đã được giới thiệu ở phần đại từ — một người bản ngữ mô tả điều gì đó một cách bình thường dùng đến cách này thường xuyên hơn hẳn so với thể bị động thật sự.

Se faire + nguyên mẫu: khi điều gì đó xảy đến với chủ ngữ

Se faire cộng với một nguyên mẫu xây nên một câu mang sắc thái bị động, nhấn mạnh riêng việc chủ ngữ bị ảnh hưởng bởi một hành động — thường là điều gì đó không may hoặc bất ngờ — gần giống hệt cấu trúc bị với nghĩa tiêu cực trong tiếng Việt (bị mất trộm, bị đuổi việc, bị la mắng), hơn là thể bị động être trang trọng ở trên.

• Il s'est fait voler son portefeuille. — Anh ấy bị mất trộm ví.
• Elle s'est fait renvoyer. — Cô ấy bị đuổi việc.
• Nous nous sommes fait critiquer. — Chúng tôi bị chỉ trích.

Cấu trúc này mang một sắc thái cá nhân, liên đới rõ rệt hơn hẳn so với thể bị động être trung tính, trang trọng — đây là lựa chọn tự nhiên khi câu thật sự nói về việc sự kiện đó giáng xuống chủ ngữ như thế nào, chứ không chỉ là một bản tường thuật trung tính về điều đã xảy ra. Đây cũng chính xác là lý do se faire + nguyên mẫu là điểm tựa gần gũi nhất với bị trong tiếng Việt so với bất kỳ cấu trúc nào khác trong phần này.

Bị động phản thân

Một lựa chọn thay thế thứ ba tái sử dụng se phản thân để mô tả cách một điều gì đó thường được làm, được bán, được nói hoặc được cảm nhận — một cách dùng phi nhân xưng, chung chung, liên quan chặt chẽ đến chính on của tiếng Pháp.

• Ça se dit. — Người ta nói vậy. / Đó là một cách nói có thật.
• Ça ne se fait pas. — Việc đó không nên làm / không chấp nhận được.
• Ce vin se boit frais. — Rượu vang này nên uống lạnh.
• Le français se parle dans plusieurs pays. — Tiếng Pháp được nói ở nhiều quốc gia.

Thuật lại lời người khác nói

Lời nói gián tiếp hoạt động thế nào trong tiếng Pháp?

Lời nói gián tiếp gấp lời gốc của ai đó vào trong câu của chính bạn qua que, và — giống hệt việc tiếng Anh "lùi thì" khi thuật lại điều ai đó đã nói trong quá khứ — tiếng Pháp cũng đổi thì theo một mẫu hình thật sự song song, có thể học được, một khi động từ thuật lại tự nó ở thì quá khứ.

Lời nói trực tiếp so với gián tiếp

• Trực tiếp: Marie dit : « Je suis fatiguée. » — Marie nói: "Tôi mệt."
• Gián tiếp (động từ thuật lại ở hiện tại, không cần lùi thì): Marie dit qu'elle est fatiguée. — Marie nói rằng cô ấy mệt.
• Gián tiếp (động từ thuật lại ở quá khứ, thì bị lùi lại): Marie a dit qu'elle était fatiguée. — Marie đã nói rằng cô ấy mệt.

Mẫu lùi thì

Hàng cuối cùng là một sự thật thật sự hữu ích, đặc thù của tiếng Pháp, đáng biết chính vì rất dễ khái quát hóa sai từ phần còn lại của hướng dẫn này vốn nhấn mạnh vào thức giả định: mệnh lệnh gián tiếp trong tiếng Pháp đi qua de + nguyên mẫu, không phải qua thức giả định. Dis-lui de partir (Bảo anh ấy đi đi), Elle m'a demandé de l'aider (Cô ấy đã nhờ tôi giúp cô ấy) — thức giả định hoàn toàn không đóng vai trò gì ở đây cả.

Khi động từ thuật lại ở thì hiện tại (thuật lại điều gì đó như vẫn còn liên quan ngay bây giờ), không cần lùi thì — thì gốc được giữ nguyên xuyên suốt: Marie dit qu'elle est fatiguée giữ nguyên est ở hiện tại, vì bản thân dit cũng ở hiện tại.

Đổi đại từ và từ chỉ thời gian

Ngoài thì động từ, lời nói gián tiếp còn đổi các mốc thời gian và nơi chốn để khớp với thời điểm nói mới, đúng điều chỉnh mà tiếng Việt cũng làm khi kể lại điều gì đó một ngày sau — "hôm nay" trở thành "hôm đó", "ngày mai" trở thành "hôm sau", giống hệt logic bên dưới.

Câu hỏi gián tiếp

Câu hỏi có/không gián tiếp dùng si (nếu/liệu) thay vì que, và bỏ dấu chấm hỏi cùng mọi phép đảo của câu gốc: "Tu viens?" trở thành Il m'a demandé si je venais. (Anh ấy hỏi tôi liệu tôi có đến không.) Câu hỏi "gì" gián tiếp tái sử dụng sự phân biệt ce qui/ce que từ phần đại từ quan hệ: "Qu'est-ce que tu veux?" trở thành Il m'a demandé ce que je voulais (Anh ấy hỏi tôi muốn gì), còn "Qu'est-ce qui se passe?" trở thành Il m'a demandé ce qui se passait (Anh ấy hỏi chuyện gì đang xảy ra). Mọi từ để hỏi khác (où, quand, pourquoi, comment...) được giữ nguyên không đổi, chỉ lùi thì và bỏ dấu chấm hỏi: "Où vas-tu?" → Il m'a demandé où j'allais.

So sánh

So sánh hơn và so sánh nhất trong tiếng Pháp hoạt động thế nào?

Hệ thống này phần lớn là một tập hợp công thức cố định cộng với một danh sách ngắn, có giá trị cao gồm các dạng bất quy tắc — một khoảng nghỉ dễ chịu sau thức giả định, dù sự phân chia tính từ/trạng từ bên trong các dạng bất quy tắc đáng được xem trọng, vì đây là một khác biệt mà tiếng Anh hoàn toàn không đánh dấu, còn tiếng Việt thì đánh dấu lỏng lẻo hơn nhiều so với tiếng Pháp (tiếng Việt thường dùng chung một từ như "tốt" hay "hay" cho cả vai trò tính từ lẫn trạng từ).

So sánh hơn/kém và so sánh bằng

So sánh bất quy tắc: meilleur, mieux và pire

Tiếng Anh dùng "better" cho cả tính từ ("a better book") lẫn trạng từ ("she sings better") bằng cùng một từ, còn tiếng Việt cũng thường dùng "hay hơn"/"tốt hơn" khá linh hoạt cho cả hai vai trò — điều này khiến cặp từ dưới đây có cảm giác dư thừa với người học. Nhưng tiếng Pháp giữ hai từ này tách bạch hẳn, và lẫn lộn chúng là một lỗi thật sự, dễ nhận ra, không phải một sai sót phong cách nhỏ.

Phép thử đáng tin cậy: nếu câu tiếng Việt có thể dùng "tốt hơn/tệ hơn" ngay trước một danh từ, hoặc như một mô tả độc lập về một sự vật, hãy dùng meilleur (và cho nó hòa hợp); nếu câu đang mô tả cách một hành động được thực hiện — bổ nghĩa cho một động từ — hãy dùng mieux bất biến. Pis ngày nay phần lớn đã hóa thạch bên trong một số ít cụm cố định, nổi tiếng nhất là tant pis (thôi kệ, đành vậy) và de mal en pis (càng ngày càng tệ); ngoài những cụm cố định đó, plus mal đã thay thế công việc của nó trong lời nói thông thường.

So sánh nhất

So sánh nhất đơn giản là thêm một mạo từ xác định trước dạng so sánh hơn, với de mở đầu nhóm được so sánh, ở nơi tiếng Việt dùng "trong": C'est le plus grand bâtiment de la ville. (Đó là tòa nhà cao nhất thành phố.) C'est la meilleure solution. (Đó là giải pháp tốt nhất.) C'est elle qui chante le mieux. (Cô ấy là người hát hay nhất.)

Vị trí theo đúng quy tắc vị trí thông thường của tính từ từ phần tính từ: một tính từ kiểu BAGS vốn đã đứng trước danh từ thì giữ nguyên vị trí đó ở dạng so sánh nhất (le plus grand bâtiment), nhưng một tính từ thường đứng sau danh từ thì giữ mạo từ hai lần, một lần trước danh từ và một lần trước cụm so sánh nhất: la ville la plus intéressante (thành phố thú vị nhất), không bao giờ là la plus intéressante ville.

Đếm số

Số đếm tiếng Pháp hoạt động thế nào, và sự phân chia soixante-dix/quatre-vingt-dix là gì?

Số đếm tiếng Pháp hoàn toàn có quy tắc về chính tả và cách phát âm cho đến 69 — rồi sau đó, tiếng Pháp chuẩn chuyển sang làm toán trên cơ số 20 cho khoảng 70 đến 99, một tàn dư lịch sử có thật khiến hầu như mọi người học đều bất ngờ lần đầu gặp phải. Đây là một điểm đặc biệt đáng chú ý với người Việt, vì số đếm tiếng Việt hoàn toàn theo cơ số 10 trong suốt, minh bạch và đều đặn (mười, hai mươi, ba mươi... theo đúng một khuôn), nên khúc quanh cơ số 20 này của tiếng Pháp sẽ cảm thấy còn lạ lẫm hơn.

Những điều cơ bản

Tàn dư cơ số 20: 70–99 trong tiếng Pháp chuẩn

Thay vì tiếp tục theo cơ số 10 như đã làm đến hết 69, tiếng Pháp lục địa chuẩn xây 70–99 bằng phép toán trên 60 và 20 — một tàn dư của một hệ đếm cơ số 20 (vigesimal) cổ xưa hơn nhiều, mà tiếng Pháp đã từ bỏ phần lớn từ nhiều thế kỷ trước ở những chỗ khác.

Lưu ý rằng quatre-vingts chỉ thêm -s số nhiều khi nó đứng như một số tròn, không có gì theo sau; ngay khi có gì đó được thêm vào sau nó, -s biến mất: quatre-vingts (80) nhưng quatre-vingt-un (81), quatre-vingt-dix (90) — cùng chữ -s xuất hiện ở số tròn đó biến mất ngay khi con số không còn đúng là một bội số của hai mươi đứng một mình nữa.

Septante, huitante/octante, nonante: lựa chọn thay thế theo vùng

Bỉ và Thụy Sĩ phần lớn né tránh hẳn phép toán này, dùng các dạng thập phân trực tiếp, xây thẳng trên gốc số Latinh — thật sự đơn giản hơn cho người học, và chuẩn mực trong vùng của chúng không kém gì các dạng Pháp lục địa ở Pháp.

Bỉ là một điểm dữ liệu thật sự hữu ích để cho thấy đây không đơn giản là một sự phân chia "Pháp so với mọi nơi khác": tiếng Pháp ở Bỉ dùng septante và nonante cho 70 và 90, nhưng giữ quatre-vingts kiểu Pháp lục địa cho 80 thay vì theo kiểu huitante của Thụy Sĩ. Không dạng nào trong số này "đúng" hơn dạng khác; chúng đơn giản là các hệ đếm chuẩn của những vùng nói tiếng Pháp khác nhau, được trình bày đầy đủ hơn ở phần khác biệt vùng miền bên dưới.

Ngữ vực và cách xưng hô

Ngữ vực và xưng hô: tu và vous, nên trang trọng đến mức nào?

Chọn đúng mức độ trang trọng trong tiếng Pháp là một kỹ năng xã hội thật sự, không chỉ là một quy tắc ngữ pháp, và chọn sai theo cả hai hướng đều gửi đi một tín hiệu có thật, dễ nhận ra — quá trang trọng có thể nghe lạnh lùng hoặc xa cách kỳ lạ với người bạn đã quen biết, quá thân mật có thể nghe suồng sã hoặc thậm chí thiếu tôn trọng với người bạn chưa quen. Đây thật ra là một trong những phần tiếng Pháp sẽ cảm thấy ít xa lạ nhất với người Việt: tiếng Việt có một hệ thống xưng hô theo tuổi tác, quan hệ và địa vị xã hội (anh, chị, em, ông, bà, cô, chú, bạn...) còn tinh vi và bắt buộc hơn cả tu/vous nhị phân của tiếng Pháp, nên bản năng "chọn đúng cách xưng hô là chuyện nghiêm túc" mà người Việt vốn đã có sẵn áp dụng thẳng vào đây — chỉ là tiếng Pháp đơn giản hóa nó xuống còn hai lựa chọn.

Tu và vous

Chuyển từ vous sang tu với ai đó bạn từng xưng hô trang trọng — một khoảnh khắc gọi là tutoiement — là một quyết định xã hội thật sự, đôi khi còn được thương lượng công khai thành lời (on peut se tutoyer?, "chúng ta dùng tu với nhau được không?"), không chỉ là một mặc định ngữ pháp. Chuẩn mực đang thay đổi theo thế hệ: người nói trẻ tuổi hơn, và các công sở có văn hóa cố ý thoải mái, thường chuyển sang tu nhanh hơn chuẩn mực cũ gợi ý, và điều này còn khác nhau theo quốc gia — chẳng hạn, tiếng Pháp Québécois có xu hướng dùng tu sẵn sàng hơn một chút trong bối cảnh thương mại hằng ngày so với tiếng Pháp lục địa.

Phổ ngữ vực: soutenu, courant, familier, argot

Verlan

Verlan là một trò chơi tạo từ đặc trưng của tiếng Pháp, đảo ngược các âm tiết của một từ để tạo ra một từ mới, không trang trọng — bản thân từ "verlan" là một sự đảo ngược của l'envers ("ngược lại/lộn ngược"). Nó bắt nguồn phần lớn từ văn hóa giới trẻ thành thị, đặc biệt ở các vùng ngoại ô Paris (banlieues), và dù phần lớn vẫn nằm trong các vòng tròn giới trẻ hoặc tiểu văn hóa cụ thể, một số lượng đáng ngạc nhiên các từ verlan đã lan sang tiếng Pháp chính thống, hằng ngày, được người nói ở mọi lứa tuổi sử dụng.

Nhận ra được verlan chủ yếu quan trọng cho kỹ năng nghe hiểu truyền thông đương đại, âm nhạc và hội thoại suồng sã với người Pháp trẻ tuổi; đây không phải điều người học cần chủ động tạo ra, và dùng nó sai ngữ cảnh (một bối cảnh trang trọng, hoặc với người lớn tuổi hơn nhiều) có thể nghe kỳ cục, giống hệt cách tiếng lóng hoạt động trong tiếng Việt hay tiếng Anh nói chung.

"Tiếng Pháp" không chỉ có một ngữ pháp

Khác biệt vùng miền: Pháp, Québec, Bỉ, Thụy Sĩ và châu Phi nói tiếng Pháp

Mọi phần ở trên đều được viết để đúng trên toàn thế giới nói tiếng Pháp, nhưng những khác biệt có thật về từ vựng, số đếm, cách phát âm và chuẩn mực trang trọng đáng được xử lý thành thật, đầy đủ, chứ không chỉ là một chú thích nhỏ — tiếng Pháp là ngôn ngữ chính thức hoặc được dùng rộng rãi ở hàng chục quốc gia trên bốn châu lục, và không có cách dùng của một quốc gia duy nhất nào đơn giản là "tiếng Pháp đúng" với mọi nơi khác đều lệch khỏi đó.

Tiếng Pháp Québec

Tiếng Pháp Québécois giữ lại một số đặc điểm phát âm và từ vựng đã tách khỏi tiếng Pháp lục địa từ nhiều thế kỷ trước, cộng với những cải tiến gần đây hơn của riêng nó. Các bữa ăn được gọi tên khác đi — déjeuner, dîner và souper nghĩa là bữa sáng, bữa trưa và bữa tối ở Québec, trong khi Pháp dịch chuyển cả bộ từ này đi một bữa: petit-déjeuner, déjeuner và dîner. Từ vựng hằng ngày cũng khác: magasiner (đi mua sắm) trong khi Pháp nói faire du shopping hay faire les courses; char (xe hơi, thân mật) bên cạnh voiture; courriel cho "email", phản ánh sự ưu tiên chủ động, lâu dài của Office québécois de la langue française với các từ tự tạo tiếng Pháp hơn là mượn từ tiếng Anh. Cách phát âm gồm các nguyên âm đôi hóa đặc trưng và hiện tượng xát hóa của t và d trước âm i và u (nên tu và du mang một chút chất "ts"/"dz" nhẹ không nghe thấy trong tiếng Pháp lục địa). Tiếng Pháp Québécois suồng sã cũng dùng trợ từ nghi vấn có/không thân mật của riêng nó, tu, gắn vào cuối một câu hoàn toàn độc lập với đại từ chủ ngữ tu: Tu viens-tu? (Bạn có đến không?). Phương ngữ xã hội thân mật, thuộc tầng lớp lao động ở Montréal được gọi là joual là một ngữ vực được ghi nhận đầy đủ, có ý nghĩa lịch sử trong bức tranh rộng lớn hơn này, gắn liền với một giọng, từ vựng và sự đơn giản hóa ngữ pháp cụ thể, được nghiên cứu và tôn vinh trong văn học và sân khấu Québécois nhiều như từng bị kỳ thị.

Tiếng Pháp Bỉ

Tiếng Pháp Bỉ dùng septante và nonante cho 70 và 90, đã trình bày đầy đủ ở phần số đếm trên, trong khi giữ quatre-vingts cho 80 thay vì dùng một từ riêng như một số vùng Thụy Sĩ làm. Một đặc điểm nhỏ, nổi tiếng và hay được nhắc đến trong phép lịch sự tiếng Pháp Bỉ: s'il vous plaît thường được nói khi đưa cho ai đó thứ gì, gần giống "đây ạ" trong tiếng Việt, một cách dùng thêm ngoài nghĩa cốt lõi "làm ơn" của nó khiến du khách Pháp ngạc nhiên. Từ vựng vùng miền gồm các từ như chicon (rau diếp xoăn) và kot (phòng trọ sinh viên, mượn từ tiếng Hà Lan/Flemish), và giọng nói mang ngữ điệu riêng, dễ nhận ra, hình thành qua nhiều thế kỷ tiếp xúc với tiếng Hà Lan/Flemish.

Tiếng Pháp Thụy Sĩ

Tiếng Pháp Thụy Sĩ cũng dùng septante và nonante, và ở một số bang nói tiếng Pháp — Vaud, Valais và Fribourg — dùng huitante cho 80, trong khi Geneva, Neuchâtel và Jura giữ quatre-vingts kiểu lục địa; không có một "con số Thụy Sĩ" duy nhất cho 80. Từ vựng cho thấy một số ảnh hưởng từ tiếng Đức, ngôn ngữ quốc gia lớn khác của Thụy Sĩ, gồm các từ hằng ngày như natel (điện thoại di động) và réduit (một phòng kho nhỏ), không phải từ chuẩn ở Pháp.

Tiếng Pháp Tây, Trung và Bắc Phi

Tiếng Pháp là ngôn ngữ hành chính và giáo dục chính thức hoặc được dùng rộng rãi trên một dải lớn của châu Phi, được nói song song — và tiếp xúc liên tục — với hàng chục ngôn ngữ địa phương, điều này đã định hình nên những biến thể vùng miền riêng biệt. Các quốc gia Trung Phi có lịch sử thuộc địa Bỉ, gồm Cộng hòa Dân chủ Congo, Rwanda và Burundi, có xu hướng dùng chung hệ số đếm septante/nonante của Bỉ thay vì soixante-dix/quatre-vingt-dix của Pháp. Các quốc gia Tây Phi có lịch sử thuộc địa Pháp, gồm Sénégal, Côte d'Ivoire và Mali, nói chung theo hệ số đếm Pháp lục địa thay vào đó. Tiếng Pháp Bắc Phi (Maghreb), được nói song song với tiếng Ả Rập và Berber/Tamazight ở Maroc, Algérie và Tunisie, được đánh dấu bởi sự chuyển đổi mã linh hoạt, sâu rộng giữa tiếng Pháp và tiếng Ả Rập trong cùng một cuộc hội thoại, và bởi từ vựng vay mượn theo cả hai chiều. Các biến thể giới trẻ thành thị thêm một lớp riêng lên trên những mẫu hình vùng miền này — nouchi của Côte d'Ivoire, bắt nguồn từ Abidjan, là một sự pha trộn được ghi nhận đầy đủ, sôi động giữa tiếng Pháp với các ngôn ngữ địa phương Côte d'Ivoire, nay có ảnh hưởng trong văn hóa đại chúng và âm nhạc Tây Phi vượt xa nguồn gốc giới trẻ thành thị ban đầu của nó.

Ảnh chụp nhanh theo vùng

Không sự khác biệt nào ở đây có nghĩa là ngữ pháp tiếng Pháp bất ổn hay các quy tắc trong hướng dẫn này không đáng tin cậy — nó có nghĩa, giống hệt tiếng Anh (Anh Anh "have you got" so với Anh Mỹ "do you have", hay tiếng Anh Úc và Ấn Độ mỗi bên có chuẩn mực riêng đã ổn định), rằng một ngôn ngữ được nói ở hàng chục quốc gia sẽ phát triển nhiều biến thể chuẩn hợp pháp. Biết được sự phân chia này giúp bạn hiểu vì sao sách giáo khoa, chương trình yêu thích và một người bạn từ một quốc gia nói tiếng Pháp khác của bạn đôi khi không khớp nhau, mà không kết luận rằng bất kỳ ai trong số họ đang dạy sai.

Từ giả bạn

Faux amis: những từ tiếng Pháp trông giống tiếng Anh nhưng không phải vậy

Faux amis (từ giả bạn) là những từ trông — và đôi khi nghe — giống một từ tiếng Anh cùng gốc rõ ràng, nhưng mang nghĩa khác trong tiếng Pháp, thường vì hai từ đã trôi dạt xa nhau về nghĩa qua nhiều thế kỷ sau khi tiếng Anh vay mượn ồ ạt từ tiếng Norman và tiếng Pháp cổ. Những từ này đáng được lưu ý sớm trong quá trình học, vì chúng chính xác là những từ mà người mới học dễ bị cám dỗ đoán nghĩa nhất thay vì tra từ điển, chính vì chúng trông quen thuộc đến mức an tâm giả tạo. Đáng để phân biệt rõ với một hiện tượng khác: các từ vay mượn tiếng Pháp đã đi vào tiếng Việt qua thời Pháp thuộc — như cà phê, bơ, phô mai, ga, xà phòng — phần lớn lại là "bạn thật", giữ gần như nguyên nghĩa gốc, vì chúng được mượn trực tiếp cho chính sự vật đó, không trôi dạt nghĩa qua nhiều thế kỷ tiếp xúc gián tiếp như trường hợp Pháp-Anh; cái bẫy với người Việt học tiếng Pháp nằm ở chỗ khác — cách phát âm Việt hóa của những từ đó không giúp ích gì cho việc nghe hay nói đúng âm tiếng Pháp gốc.

Một vài từ trong số này thật sự có rủi ro cao trong hội thoại thông thường — nói với một đồng nghiệp người Pháp je vais assister à la réunion khi bạn định nói "tôi sẽ giúp trong cuộc họp" thì lại nói ra "tôi sẽ tham dự cuộc họp", một sự hiểu lầm có thật, thường gặp chứ không phải một lỡ lời vô hại. Thói quen an toàn nhất nói chung: khi một từ tiếng Pháp trông giống hệt một từ tiếng Anh và câu vẫn có nghĩa hoàn hảo theo cả hai cách hiểu, hãy xem đó là tín hiệu để kiểm tra lại kỹ hơn, chứ không phải đèn xanh để mặc định đoán đúng.

Luyện tập ứng dụng

Tôi có thể luyện ngữ pháp tiếng Pháp thế nào để chọn hình thức theo nghĩa?

Câu trả lời hiệu quả nhất cho cách luyện ngữ pháp tiếng Pháp là bắt đầu từ một tình huống rồi chọn hình thức diễn tả đúng nghĩa mong muốn — giống, góc nhìn thì, thức, hay tham chiếu đại từ — thay vì đọc thuộc lòng một bảng chia động từ tách rời. Bảng chia động từ là công cụ tham khảo hữu ích, nhưng câu thật đòi hỏi lựa chọn giữa hành động đã hoàn tất và đang tiếp diễn, giữa tân ngữ trực tiếp và gián tiếp, và giữa việc người nói đang khẳng định một sự thật hay làm điều gì khác.

Một buổi luyện ngữ pháp tiếng Pháp trong 30 phút

1. Phút 1–5: chọn một cặp đối lập: giống/hòa hợp của danh từ, passé composé/imparfait, tân ngữ trực tiếp/gián tiếp, hoặc thức chỉ định/giả định.
2. Phút 6–12: so sánh năm cặp câu và gọi tên sự thay đổi nghĩa.
3. Phút 13–20: dựng câu trả lời từ các tình huống ngắn mà không dịch từng từ.
4. Phút 21–26: thay đổi ngôi, khung thời gian, tân ngữ hoặc mức độ chắc chắn.
5. Phút 27–30: đọc to kết quả rồi kiểm tra sự hòa hợp, liaison và các đại từ không mang trọng âm.

Danh từ và giống

Làm sao nhớ được giống của danh từ tiếng Pháp?

Hãy học một danh từ cùng với mạo từ của nó và một tính từ hữu ích, không học danh từ đứng một mình: une table ronde (một cái bàn tròn), un problème difficile (một vấn đề khó). Đuôi từ cho một phỏng đoán ban đầu hữu ích — phần lớn danh từ -age và -ment là giống đực, phần lớn danh từ -tion và -té là giống cái — nhưng mạo từ mới là thứ xác nhận cho từng danh từ cụ thể, nên hãy để mạo từ làm công việc thật sự, thay vì cố suy ra giống bằng logic mỗi lần.

Hãy luyện chuyển danh từ trong câu sang đại từ tương ứng rồi chuyển ngược lại (la voiture → elle; le livre → il), vì việc theo dõi giống qua một đại từ chính là kỹ năng sau này nuôi dưỡng sự hòa hợp của phân từ quá khứ. Khi một lỗi về giống lặp lại, hãy đánh dấu danh từ đó và truy theo mọi từ trong câu phải khớp với nó — mạo từ, tính từ, đại từ — thay vì chỉ ghi nhớ một câu đã sửa như một sự kiện tách rời.

Góc nhìn quá khứ

Khi nào nên dùng passé composé hay imparfait?

Dùng passé composé để trình bày một sự kiện đã hoàn tất hoặc một chuỗi sự kiện có ranh giới: Hier, je suis arrivé, j'ai mangé et je me suis couché. (Hôm qua tôi đã đến, đã ăn và đã đi ngủ.) Dùng imparfait cho bối cảnh nền, hành động quá khứ lặp lại, mô tả, và hành động đã đang diễn ra so với một sự kiện khác: Quand j'étais enfant, je jouais ici; il pleuvait quand je suis sorti.

Cùng một tình huống nền có thể được đóng khung khác nhau tùy vào điều người nói muốn nhấn mạnh. J'ai vécu là cinq ans trình bày thời gian sống ở đó như một giai đoạn đã hoàn tất, có ranh giới. Je vivais là quand nous nous sommes rencontrés biến cùng khoảng thời gian sống đó thành bối cảnh nền cho một sự kiện khác. Cụm từ chỉ thời gian có ích nhưng không tự động chọn thì thay bạn — góc nhìn của người nói về sự kiện mới là điều thật sự quyết định.

Dựng các câu chuyện theo cặp, một phiên bản đưa lên tiền cảnh và một phiên bản đẩy vào hậu cảnh, là một phần của cách luyện ngữ pháp tiếng Pháp, vì sự đối lập trở nên rõ ràng trên cả một câu chuyện, chứ không phải bên trong một đuôi động từ tách rời.

Thứ tự đại từ

Đại từ tân ngữ tiếng Pháp đứng ở đâu?

Trước một động từ đã chia: je le vois, je lui donne le livre. Trước một động từ nguyên mẫu mà đại từ đó thật sự thuộc về: je vais le voir (không bao giờ là "je le vais voir"). Với mệnh lệnh khẳng định, gắn đại từ vào cuối bằng dấu gạch nối: donne-le-moi. Với mệnh lệnh phủ định, đặt nó phía trước như bình thường: ne me le donne pas.

Y và en xứng đáng được luyện tập riêng, có chủ đích, vì cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh đều không có đại từ tương đương để xây thói quen từ đó: j'y vais (tôi đang đi đến đó), j'en veux (tôi muốn một ít). Hãy luyện bằng cách tự đặt một câu hỏi tự nhiên kéo một trong hai đại từ này ra — tu vas à Paris?, tu veux du café? — rồi chỉ trả lời bằng dạng đại từ, nói thành tiếng, cho đến khi phản xạ tìm đến y hay en thay thế hẳn bản năng lặp lại toàn bộ cụm danh từ.

Lựa chọn thức

Khi nào tiếng Pháp dùng thức giả định?

Thức giả định (subjonctif) thường xuất hiện trong một mệnh đề phụ khi mệnh đề chính diễn tả ý muốn, tác động, cảm xúc, đánh giá, nghi ngờ, phủ nhận, hoặc một mục tiêu không cụ thể hay chưa chắc chắn: je veux que tu viennes; je suis content que tu sois là; je doute qu'il ait raison; je cherche un livre qui explique cela clairement.

Đừng chỉ dựa vào chữ "rằng" hay "là" trong tiếng Việt để quyết định kích hoạt nó hay không. So sánh je sais qu'il vient, nơi người nói khẳng định mệnh đề đó là sự thật (thức chỉ định), với je doute qu'il vienne, nơi nó không được khẳng định là sự thật (thức giả định). Hãy học mối quan hệ giữa hai mệnh đề và lập trường của người nói đối với điều theo sau, thay vì một danh sách từ kích hoạt phẳng để rà theo.

Bài tập

Luyện ngữ pháp tiếng Pháp: chọn và giải thích

1. Chọn passé composé hoặc imparfait: Quand j'étais petit, je ___ (jouer) au foot tous les jours.
2. Chọn passé composé hoặc imparfait: Hier soir, je ___ (voir) un excellent film.
3. Chọn trợ động từ và sự hòa hợp: Elle ___ (aller) au marché ce matin.
4. Thay "Je donne le livre à Marie" bằng hai đại từ tân ngữ.
5. Chọn thức: Je veux que tu ___ (venir) demain.
6. Chọn thức: Je sais que tu ___ (venir) demain.

Đáp án và lý do

1. jouais. Một hành động quá khứ lặp lại, theo thói quen, không có ranh giới rõ, nhận imparfait.
2. ai vu. Một sự kiện đơn lẻ, đã hoàn tất, được thuật lại như một khối trọn vẹn, nhận passé composé.
3. est allée. Aller là một trong các động từ DR & MRS VANDERTRAMP và dùng être; phân từ hòa hợp với chủ ngữ giống cái elle.
4. Je le lui donne. Le (tân ngữ trực tiếp, le livre) đứng trước lui (tân ngữ gián tiếp, à Marie), theo đúng thứ tự đại từ cố định.
5. viennes. Vouloir que diễn tả một mong muốn về hành động của một chủ ngữ khác và kích hoạt thức giả định.
6. viens. Savoir que khẳng định sự kiện đó là điều đã biết và dùng thức chỉ định.

Hãy đổi người, tân ngữ và thái độ của người nói, rồi giải thích thành tiếng từng lựa chọn mới. Sự tái kết hợp đó — chứ không phải đọc lại quy tắc — mới là câu trả lời thực chất cho cách luyện ngữ pháp tiếng Pháp.

Câu hỏi của người học tiếng Pháp

Người mới bắt đầu nên học những thì động từ tiếng Pháp nào trước?

Hãy bắt đầu với thì hiện tại của các động từ thông dụng (être, avoir, aller, faire, và mẫu -er có quy tắc), futur proche để nói về dự định, và passé composé ngay khi bạn cần thuật lại bất kỳ điều gì đã xảy ra rồi. Thêm imparfait khi bạn bắt đầu kể chuyện, chứ không chỉ thuật lại từng sự kiện đơn lẻ, và xem conditionnel cùng thức giả định như những cột mốc trình độ trung cấp, không phải tài liệu học ngày đầu tiên.

Động từ bất quy tắc đáng được ưu tiên khi chúng thông dụng, không chỉ vì bảng chia của chúng trông khác thường. Hãy luyện các câu hỏi và câu trả lời hoàn chỉnh thay vì đọc thuộc sáu ngôi của một động từ mà không có ngữ cảnh nào xung quanh.

Khi nào tôi nên bắt đầu học thức giả định tiếng Pháp?

Hãy bắt đầu khi bạn đã dựng được các mệnh đề thì hiện tại cơ bản và cần diễn tả ý muốn, nghi ngờ, cảm xúc hoặc sự cần thiết — thường là khi bạn đã thoải mái với passé composé và imparfait, không phải trước đó. Đừng đợi đến khi mọi thì chỉ định đều hoàn hảo tuyệt đối rồi mới bắt đầu; hãy học từng tác nhân kích hoạt thông dụng một lúc, bắt đầu với il faut que và vouloir que, cả hai đều cực kỳ thông dụng trong lời nói hằng ngày.

Hãy so sánh các cặp nghĩa thay vì ghi nhớ một quy tắc trừu tượng tách rời: je sais qu'il vient khẳng định rằng anh ấy sẽ đến; je doute qu'il vienne thì không. Mối quan hệ giữa các mệnh đề dễ nhớ lâu dài hơn nhiều so với một danh sách từ kích hoạt trần trụi.

Tôi có thể luyện đại từ tân ngữ tiếng Pháp thế nào?

Hãy bắt đầu với một đại từ và một động từ quen thuộc, rồi thay cả tân ngữ trực tiếp lẫn gián tiếp trong cùng một câu. Chỉ di chuyển đại từ qua một động từ đã chia, một động từ nguyên mẫu và một mệnh lệnh khẳng định khi tham chiếu cơ bản đã vững. Nói cả câu hoàn chỉnh thành tiếng, kể cả đại từ, để nó trở thành một phần của nhịp điệu câu, chứ không phải một ý nghĩ muộn màng gắn thêm vào cuối.

Hãy dùng hình ảnh hoặc gọi tên người tham gia để theo dõi ai đang đưa gì cho ai, nhất là khi y và en tham gia vào hỗn hợp. Nhiều lỗi đại từ thật ra là lỗi tham chiếu — mất dấu điều đại từ đang chỉ ngược lại — chứ không chỉ là lỗi vị trí.

Ngữ pháp tiếng Pháp có thay đổi theo quốc gia không?

Ngữ pháp cốt lõi được chia sẻ ở khắp nơi tiếng Pháp được nói, nhưng cách dùng đại từ, số đếm, từ vựng và một số cấu trúc hội thoại khác nhau theo quốc gia, đã được trình bày đầy đủ ở phần khác biệt vùng miền bên trên. Septante và nonante là chuẩn mực ở Bỉ và Thụy Sĩ; Québec giữ lại cách phát âm và từ vựng riêng của mình; châu Phi nói tiếng Pháp thêm từ vựng vùng miền riêng và, ở một số quốc gia, cả hệ số đếm riêng.

Hãy chọn một mô hình vùng miền làm mục tiêu chính khi tạo câu, và học cách nhận ra những lựa chọn thay thế thông dụng nhất, để tiếng Pháp vùng miền không quen thuộc không bị đọc thành một lỗi sai, mà chỉ đơn giản là một chuẩn mực khác, hợp pháp không kém.

Dựng câu trực tiếp bằng tiếng Pháp

Làm sao ngừng dịch trật tự từ tiếng Anh sang tiếng Pháp?

Hãy học các khung câu tiếng Pháp từ những ví dụ hoàn chỉnh và mỗi lần chỉ thay đổi một thành phần, thay vì dựng câu trong đầu bằng tiếng Anh trước rồi chuyển đổi từng từ một. Để ý vị trí tính từ (một điểm tiếng Việt vốn đã thuận theo trực giác, vì tiếng Việt cũng đặt tính từ sau danh từ theo mặc định, không giống tiếng Anh), mạo từ mà tiếng Pháp vẫn giữ ở nơi tiếng Anh lược bỏ, vị trí đại từ tân ngữ trước động từ, và nơi cụm từ chỉ thời gian tự nhiên đứng vào. Hãy dịch toàn bộ ý định sang tiếng Pháp trực tiếp, thay vì ánh xạ từng từ tiếng Anh sang một từ tiếng Pháp theo đúng thứ tự.

Khi một lời sửa đổi trật tự từ của bạn, hãy tự hỏi liệu câu gốc của bạn thật sự sai ngữ pháp, chỉ mơ hồ, hay đơn giản là kém tự nhiên hơn trong ngữ cảnh cụ thể đó — đó là ba vấn đề khác nhau với ba cách sửa khác nhau. Hãy nói nhại theo các đoạn âm thanh ngắn rồi kể lại chúng với danh từ hoặc người khác, nói thành tiếng. Các mẫu hình bản ngữ được lặp lại dần dần trở thành điểm xuất phát của riêng bạn, thay vì một khuôn mẫu tiếng Anh mà bạn cứ phải liên tục dịch ra khỏi nó.

Mẫu âm thanh

Làm sao để phát âm liaison tiếng Pháp cho đúng?

Hãy bắt đầu chỉ với các ngữ cảnh bắt buộc, và xem chúng như những cụm cố định cần học thuộc lòng đến mức thấm nhuần, thay vì một quy tắc để áp dụng ngay tại chỗ: les_amis, un_ami, nous_avons, vous_êtes, très_intéressant. Hãy nói từng cụm đủ nhiều lần để âm nối trở thành tự động, trước khi thêm vùng xám tùy chọn — nơi mà ngay cả người bản ngữ cũng khác nhau tùy vào mức độ trang trọng.

Hãy lắng nghe liaison một cách có chủ đích trong các đoạn âm thanh ngắn mà bạn có thể phát lại, và đánh dấu trên bản chép lời chỗ nào xuất hiện âm nối mà riêng chính tả sẽ không đoán trước được. Đọc to một câu và chủ động đánh dấu phụ âm nào nên nối, trước khi kiểm tra lại với bản ghi âm, sẽ rèn luyện đúng kỹ năng nhận diện mà cuối cùng cho phép bạn tạo ra liaison mà không cần suy nghĩ có ý thức về nó — cùng con đường tiếp xúc đủ nhiều đưa bất kỳ hệ thống khó nào của tiếng Pháp từ quy tắc trở thành phản xạ.

Luyện sự hòa hợp

Phân từ quá khứ tiếng Pháp hòa hợp khi nào?

Với être (động từ không phản thân), phân từ luôn hòa hợp với chủ ngữ: elle est partie, ils sont venus. Với avoir, phân từ chỉ hòa hợp khi có một tân ngữ trực tiếp đứng trước động từ, thường gặp nhất là với que, một đại từ tân ngữ đứng trước, hoặc một từ để hỏi được đưa lên đầu câu: la lettre que j'ai écrite, nhưng j'ai écrit la lettre thì không hòa hợp chút nào, vì ở đó tân ngữ trực tiếp đứng sau động từ.

Với động từ phản thân, trước tiên hãy xác định xem đại từ phản thân đang đóng vai trò tân ngữ trực tiếp hay gián tiếp, trước khi quyết định có hòa hợp hay không — elle s'est lavée (tân ngữ trực tiếp, có hòa hợp) so với elle s'est lavé les mains (tân ngữ gián tiếp, không hòa hợp, vì les mains mới là tân ngữ trực tiếp và nó đứng sau động từ). Khi một lỗi hòa hợp lặp lại, đừng chỉ sửa mỗi đuôi từ — hãy truy ngược lại xem phân từ đó phải hòa hợp với danh từ hay đại từ nào, và nó đứng trước hay sau động từ.